Луѓето кои гледаат кратки видеа, како оние на ТикТок и другите социјални мрежи, послабо ги паметат информациите во споредба со оние кои гледаат подолги видеа со иста содржина.

Разликата се гледа и во мозокот

Особено интересно е тоа што разликата не се забележува само на тестовите за знаење, туку и во активноста на мозокот.

Во новото истражување објавено во списанието „Communications Psychology“, научниците покажале дека кратките видеа ја намалуваат синхронизацијата на активноста во делови од мозокот важни за вниманието, епизодното паметење и когнитивната контрола. Во исто време, тие предизвикуваат поголема синхронизација во областите поврзани со когнитивните процеси познати како „оддолу нагоре“ – односно внимание кое е водено од надворешни дразби.

Ова е важен наод бидејќи кратките видеа веќе не се само забава. Тие станаа еден од главните начини преку кои луѓето добиваат информации. Проблемот е што човечкиот мозок не е едноставен „складиштен простор“ во кој фактите можат само да се внесат. Мозокот мора прво да ја регистрира информацијата, да ја задржи во работната меморија и да ја поврзе со претходното знаење за таа да премине во долгорочно паметење.

Ментална маса

Работната меморија можеме да ја замислиме како ментална маса. На неа ги држиме работите за кои моментално размислуваме. Но, таа маса е мала. Ако на неа постојано пристигнуваат нови сцени, пресечени кадри, звуци, натписи и промени на темата, старите информации лесно можат да бидат исфрлени пред мозокот да успее да ги зачува.

Научниците од Универзитетот Јунан Нормал и Централниот кинески нормален универзитет во новата студија истражувале на кој начин кратките информативни видеосодржини влијаат врз мозокот и паметењето, односно врз процесот на учење. Како што наведуваат авторите, „брзиот пораст на бројот на кратки видеа, особено формати слични на оние на социјалните мрежи, кои се карактеризираат со брзо менување и фрагментирана содржина, доведе до нивно сè почесто користење во образовни средини, но нивната ефикасност и понатаму е предмет на дебата“.

Три експерименти со видеа

Научниците во студијата спровеле три експерименти.

Во првиот експеримент, на 180 студенти им пуштиле десетминутно видео за патувања. Едната група гледала континуиран, подолг документарен прилог. Другата група го гледала истиот информативен материјал, но поделен на серија пократки видеа, со вметнати неутрални кадри, како воздушни снимки од пејзажи. Количината на говор и бројот на факти биле изедначени, а учесниците не знаеле дека ќе бидат тестирани.

По гледањето следел ненадеен тест за паметење, а потоа уште еден тест следниот ден. Оние кои гледале кратки, испрекинати видеа покажале послаби резултати во паметењето.

Во вториот експеримент, со нова група од 185 студенти, на учесниците однапред им било кажано дека треба внимателно да гледаат бидејќи подоцна ќе бидат испрашувани. Но, ниту тоа целосно не ја отстранило разликата во паметењето. Дури и кога луѓето свесно се труделе да учат, испрекинатиот формат довел до послабо запомнување и поголемо заборавање во текот на ноќта.

Што покажало снимањето на мозокот?

Третиот експеримент бил најинтересен од невронаучна гледна точка, бидејќи научниците ги ставиле учесниците во апарат за магнетна резонанца (fMRI), кој ги следи промените во протокот на крв во мозокот и така индиректно покажува обрасци на мозочната активност. Учесниците гледале видеа додека научниците ја следеле активноста на нивните мозоци.

Притоа, научниците не следеле само кој дел од мозокот е активен, туку и колку мозоците на различни луѓе се „усогласени“ додека гледаат иста содржина. Оваа метода се нарекува интерсубјектна корелација (inter-subject correlation), односно споредба на сличноста на мозочните реакции кај различни учесници.

Кај подолгите и поврзани видеа била забележана поголема синхронизација во делови од мозокот важни за просторната перцепција, епизодното паметење и организирањето на настаните во смислена целина. Кај кратките видеа, синхронизацијата била послаба токму во тие мозочни мрежи.

Истовремено, била посилна активноста во областите поврзани со таканареченото внимание „оддолу нагоре“. Тоа е вид внимание кое ни го привлекува нешто однадвор – блесок, ненадејна промена на кадарот, гласна музика или неочекуван пресек.

Авторите од ова заклучуваат дека „фрагментираната и брзо променлива природа на типичните кратки видеа од социјалните мрежи го засилува привлекувањето на вниманието оддолу нагоре, на сметка на когнитивните процеси одгоре надолу, кои се клучни за длабоко учење и консолидирање на долгорочното паметење“. Консолидацијата е процес во кој новите сеќавања се зацврстуваат и се стабилизираат.

Претходно истражување покажа сличен образец

Ова истражување се надоврзува на претходна работа на истата истражувачка група, објавена на 10 јануари 2026 година во списанието „npj Science of Learning“. Во таа студија, 57 учесници гледале или континуирано подолго видео или повеќе пократки видеа кои биле усогласени според времетраење и содржина. Групата што гледала кратки видеа имала послаба точност во паметењето. Во мозокот биле забележани послаба активност во клауструмот, каудатното јадро и средниот темпорален гирус, како и послаба поврзаност меѓу клауструмот и каудатното јадро.

Уште едно релевантно истражување, објавено на 26 ноември 2025 година во „npj Science of Learning“, испитувало како изложеноста на различни кратки видеосодржини влијае врз способноста на мозокот непрекинатиот тек на искуствата да го подели на смислени целини. Учесниците најпрво гледале случајно избрани кратки видеа, а потоа гледале друг, подолг и континуиран филмски прилог. Резултатите покажале дека оние кои биле повеќе изложени на кратки содржини послабо го паметеле подоцнежниот филм.

Сепак, важно е да се нагласи дека авторите не тврдат дека кратките видеа трајно го оштетуваат паметењето.

Ова не значи дека секое кратко видео е лошо

Научниците објаснуваат дека краткото видео не е нужно и секогаш штетно. Тоа може да биде добар вовед во одредена тема, потсетник или демонстрација на едноставна вештина. Проблемот се појавува кога краткиот, брз и силно стимулирачки формат се користи за длабоко изучување на сложени теми. Тогаш може да нè измами чувството дека содржината лесно ја разбираме и усвојуваме.

Новата студија не докажува дека ТикТок, рилсовите или шортс трајно го оштетуваат мозокот. Авторите истакнуваат и дека таа не покажува дека секој што гледа кратки видеа ќе има проблеми со учењето. Учесниците биле главно здрави студенти, а во fMRI апаратот луѓето не скролаат на телефон на истиот начин како во секојдневниот живот.

Сепак, пораката од истражувањето е јасна: ако сакаме нешто навистина да научиме, на мозокот му е потребен континуитет. Потребно му е време да направи пауза меѓу информациите, да ги поврзе, да ги спореди со претходното знаење и сето тоа да го претвори во приказна која подоцна можеме повторно да ја раскажеме.