Имено, луѓето имаат изразито бела склера, односно белка, додека кај повеќето други примати таа е темна или пигментирана.

Овој интересен факт стана тема на сериозни истражувања на почетокот на 2000-тите, но дури поновите студии понудија можни објаснувања за него.

Непријатна разлика

Ако некогаш во зоолошка градина сте воспоставиле контакт со очи со шимпанзо, веројатно сте забележале нешто необично и помалку непријатно – тешко е да се утврди каде точно гледа. Имено, склерата, ткивото што го опкружува ирисот, кај шимпанзата е темнокафеава или речиси црна, а истото важи и за горилите, орангутаните и практично сите други примати, освен луѓето.

Од друга страна, насоката на човечкиот поглед многу лесно се следи, бидејќи јасно се гледа каде е насочена темната рожница опкружена со бела склера.

Хипотеза за „соработнувачко око“

Објаснувањето на овој феномен првпат во 2007 година беше претставено како хипотеза за „соработнувачко око“ од страна на американскиот еволуциски психолог Мајкл Томасело и неговите колеги од Институтот „Max Planck“ во Лајпциг.

Во суштина, оваа хипотеза тврди дека во човечката популација, во текот на десетици илјади години, преовладала варијанта на склера кај која насоката на погледот е полесно воочлива, бидејќи имала селективна предност во социјален контекст. Таквата варијанта се поврзува со поефикасна невербална комуникација, подобра координација и посложени општествени интеракции.

Клучен тест на хипотезата

Во истражување објавено во 2007 година во списанието „Journal of Human Evolution“, научниците ја претставиле оваа идеја преку експеримент во кој на доенчиња и големи човеколики мајмуни им прикажувале експериментатор кој гледа кон таванот со поместување на: 1) само очите, 2) само главата или 3) и двете.

Се покажало дека мајмуните ја следат насоката на главата, додека доенчињата го следат погледот на очите.

Врз основа на тоа, научниците заклучиле дека кај луѓето посебната чувствителност на насоката на погледот претставува адаптација за изразена социјалност.

Предноста на очите што сигнализираат поглед

Но, бидејќи и некои примати се многу социјални, било потребно да се истражи дали постои поврзаност меѓу бојата на склерата и интензитетот на соработката во рамки на видот.

Една студија објавена во 2022 година во списанието „Scientific Reports“ го претстави првиот квантитативен тест на тоа прашање. Научниците ја анализирале пигментацијата на белката кај повеќе од сто видови примати и ја споредиле со мерки на просоцијалност, социјална толеранција и смртоносна агресија.

Резултатите биле јасни: приматите со посветли белки, како некои шимпанза и бонобо, кои се наши најблиски еволутивни сродници, покажувале повеќе кооперативно однесување. Видовите со темни белки имале пониско ниво на соработка и повисоко ниво на смртоносно насилство во рамки на видот.

Еволутивниот биолог Јосип Скежо од ПМФ во Загреб вели дека адаптивната функција на ова својство сè уште не е целосно разјаснета.

„Но, јасно е дека приматите кај кои ова претставува таква адаптација што сите знаат каде ја насочуваат вниманието сигурно живеат во поинаква средина од оние кај кои тоа има спротивна улога“, додава тој.

Како тоа конкретно функционира?

Научниците во 2022 година објавија труд во кој тестирале колку луѓето и шимпанзата добро ја препознаваат насоката на погледот едни кај други во различни услови – при различни растојанија и осветлувања.

Се покажало дека двата вида подобро ја препознаваат насоката на погледот кога очите имаат бела белка и потемна шареница (како кај луѓето), отколку кога белката е потемна (како кај шимпанзата), особено кога сликите се мали или затемнети.

Тоа значи дека белката во различни услови подобро покажува каде некој гледа, што ја поддржува идејата дека ваквиот изглед на окото е поврзан со видливоста на насоката на погледот.

И некои шимпанза имаат светли белки

Работите малку се искомплицирале кога понови истражувања покажале дека светлите склери не се целосно невообичаени кај приматите и дека се појавуваат и кај некои единки шимпанза, бонобо, горили и орангутани.

Имено, научниците утврдиле дека кај приматите постои континуиран спектар на пигментација на белката – од темни до бели.

Намалување на агресијата

Едно истражување од 2013 година покажало дека бојата на човечката белка и издолжената форма на очите (која не е типична за повеќето примати) можеби се резултат и на сексуална селекција.

Имено, светлината на белката кај луѓето опаѓа со возраста, односно е најизразена во младоста (кога луѓето се сексуално активни), а исто така е поизразена кај жените отколку кај мажите.

Покрај тоа, во тестови луѓето најбелите белки ги оценувале како најпривлечни, додека жолтеникавите и црвенкастите како помалку привлечни.

Во тој контекст, светлината на белката е поврзана и со здравјето и со плодноста.

Намалување на агресијата

Обидувајќи се да ја објаснат еволуцијата на белката, научниците предложиле и хипотеза за самодоместикација. Според неа, белите белки можеби опстанале како својство поврзано со намалување на агресијата во текот на човечката еволуција.

Според оваа хипотеза, намалувањето на реактивната агресија и поголемата толеранција се поврзани со промени во развојот на клетките на нервниот гребен, кои влијаат и на пигментацијата и на реакцијата на стрес. Тоа можело да доведе до намалување на пигментацијата во телото, вклучувајќи ги и белките. Сличен феномен е забележан и кај други доместицирани животни, особено кај кучињата.

Но, една студија објавена во 2023 година во списанието „Zoological Letters“, која систематски споредила 13 доместицирани видови цицачи со нивните диви сродници, не пронашла значајни разлики во пигментацијата на белката.

Повеќенаменска адаптација

Што и да откријат идните истражувања на оваа тема, приказната е особено интересна поради бројните улоги што белката ги има во социјалниот живот на човекот како вид.

Бебињата од раѓање учат да го следат погледот, во што белката им помага. Контактот со очи го користиме за учење јазик, координација на активности, невербална комуникација и сигнализирање доверба.

Доцент д-р Јосип Скежо истакнува дека во овој контекст прашањето не е зошто нешто се развило, бидејќи одговорот секогаш е ист – поради мутации.

„Вистинското прашање е зошто нешто опстанало. Гледаме дека кај нашите сродници постојат светли белки, но во многу помала зачестеност отколку кај нас. Значи, прашањето е што довело до промена во зачестеноста на белката кај човекот“, објаснува биологот.

Единствени примати со исклучиво бела белка

Тој додава дека и понатаму се претпоставува кои селективни притисоци довеле до тоа кај нашиот вид повеќе воопшто да нема единки со темни белки.

„Но знаеме дека нашата социјална организација сигурно одиграла клучна улога. Покрај тоа, човечката популација минувала низ повеќе тесни грла кога била сведена на неколку илјади единки, па ова својство преку парење во релативно блиско сродство можело лесно да се зацврсти.