Над Арктикот се случи нешто досега незабележано: Дали нè очекува зима каква што одамна не сме имале?

Точка

16/11/2026

20:25

2.335

Големина на фонт

а а а

Високо во атмосферата се наоѓа прстен од студен воздух кој кружи над Арктикот и во текот на годината може да зајакнува, да слабее и да го менува својот облик. Станува збор за поларниот вртлог.

Доколку дојде до негово нарушување, оваа вртложна маса студен воздух може да влијае врз временските услови и да ја зголеми можноста за продор на студен воздух на северната хемисфера. Тековните набљудувања покажуваат дека поларниот вртлог оваа година ослабел невообичаено рано, а насоката на неговите ветрови дури и се променила, пишува „Deutsche Welle“.

Најрано забележано нарушување на поларниот вртлог

Сè уште не е јасно како актуелното нарушување на поларниот вртлог ќе влијае врз зимата на северната хемисфера, но научниците се согласуваат дека станува збор за настан без преседан.

„Колку што ни е познато, ова е најраното нарушување на стратосферскиот поларен вртлог досега забележано“, изјавија за новинската агенција „AFP“ научниците од Европскиот центар за среднорочни временски прогнози (ECMWF), Тим Стокдејл и Фредерик Витар.

Француската метеоролошка служба „Météo-France“ во меѓувреме го опиша овој настан како „нешто досега незабележано“.

Раното слабеење на поларниот вртлог „значително ја зголемува можноста за продор на студен воздух во областите во кои се наоѓаат повеќето густо населени центри на северната хемисфера, вклучувајќи ги САД, Европа и Источна Азија“, изјави за „AFP“ Џуда Коен, климатолог од Технолошкиот институт во Масачусетс (MIT).

Што е поларниот вртлог и како функционира?

Поларниот вртлог е огромен појас на студен воздух со низок притисок, кој се врти спротивно од стрелките на часовникот околу Северниот Пол, на височина од приближно 10 до 50 километри над Земјината површина.

Тој е тесно поврзан со млазната струја (jet stream), уште еден појас на силни ветрови што се наоѓа под поларниот вртлог. Млазната струја ја формира границата на која се среќаваат студениот арктички воздух и потоплиот воздух од тропските и суптропските области.

Поларниот вртлог понекогаш може да има облик на правилен, цврсто затворен круг, кој во текот на зимата го задржува најстудениот воздух околу Северниот Пол. Меѓутоа, може да добие и облик на неправилни бранови што се спуштаат кон југ.

Промените во неговата сила и облик можат да влијаат врз атмосферата под него и да ја променат положбата на млазната струја, која во голема мера влијае врз временските услови на Земјината површина.


Доколку млазната струја стане поизразено брановидна и почне да се спушта кон југ, може да овозможи продор на ледениот арктички воздух во јужните области.

Еден од најважните фактори што можат да предизвикаат такво нарушување е наглото стратосферско затоплување (sudden stratospheric warming). Станува збор за појава при која температурите во поларната стратосфера нагло се зголемуваат во текот на само неколку дена, поради што ослабуваат силните западни ветрови на поларниот вртлог.

Тоа може да го помести поларниот вртлог од неговата вообичаена положба над Северниот Пол, да доведе до негово разделување на неколку одделни вртлози или, како што се случува сега, да предизвика промена на насоката на западните ветрови.

За закрепнување на поларниот вртлог може да бидат потребни неколку недели.


Што значи тоа за зимата?

Едно од претходните нарушувања на поларниот вртлог придонело за студениот бран што во февруари 2021 година ја погоди американската сојузна држава Тексас. Температурите повеќе од една недела се задржале под нулата, што предизвикало прекини во снабдувањето со електрична енергија и однело стотици човечки животи.

Сепак, екстремно ниските температури не се неизбежна последица од нарушувањето на поларниот вртлог. Британската метеоролошка служба („Met Office“), националната метеоролошка служба на Обединетото Кралство, нагласува дека промените во поларниот вртлог можат да ја зголемат веројатноста за таков развој на временските услови, но не функционираат како прекинувач со кој студеното време едноставно се вклучува или исклучува.

Врз конечниот исход можат да влијаат и други временски обрасци.

На пример, постои можност Ел Нињо, кој се поврзува со поблаги зими, да ги „ублажи или измени“ последиците од нарушувањето, изјави Коен за „AFP“. Сепак, додаде дека тоа не е сигурно.


Временскиот феномен Ел Нињо, кој настанува поради затоплувањето на површинските води во централниот и источниот дел на екваторијалниот Тихи Океан, моментално зајакнува, а се очекува да го достигне својот врв кон крајот на годината. Актуелниот Ел Нињо е опишан како исклучително силен и веќе предизвикува нарушувања на временските услови ширум светот.

Некои истражувања го поврзуваат и забрзаното затоплување на Арктикот, предизвикано од климатските промени, со сè почестите нарушувања на поларниот вртлог.

Тоа значи дека, и покрај глобалниот пораст на температурата, одредени области и понатаму би можеле да доживуваат силни продори на студен воздух и екстремни студени бранови.

Сепак, оваа поврзаност сè уште не е недвосмислено потврдена и и понатаму е предмет на научни расправи.