Сепак, зад импресивните стапки на раст се кријат и нови предизвици: сè поскап живот, растечки општествени нееднаквости, политички поделби и потребата досегашниот успех да се претвори во долгорочна конкурентност.

„The Guardian“ анализираше како Полска го помина патот од постсоцијалистичка економија до една од најамбициозните европски економии и зошто следната фаза од нејзиниот развој би можела да биде значително потешка од претходната.

Од симбол на комунизмот до една од најбрзорастечките економии

Од видиковецот на варшавскиот облакодер „Varso“, над дождливите улици на полската престолнина, се отвора поглед кон Палатата на културата и науката, зградата што Јосиф Сталин ѝ ја подарил на Полска и која со децении предизвикува поделени мислења.

За едни, тоа е архитектонски кошмар и остаток од репресивниот систем што требало да биде урнат. За други, станува збор за препознатлив симбол на градот и монументален потсетник на историјата.

Менаџерите на облакодерот „Varso“, завршен пред четири години и висок 310 метри заедно со кулата, во него гледаат симбол на новото поглавје од полската историја. Зградата се издига над својот социјалистички сосед, како и самата да го претставува патот што земјата го поминала од комунизмот до економскиот просперитет.

„Ја гледаме одозгора“, вели Чезари Блашчик, директор на компанијата „HB Reavis“ во Полска, која е сопственик на облакодерот, покажувајќи кон Палатата на културата. Пред неколку месеци, човек што одел по затегнато јаже го поминал растојанието од 500 метри меѓу двете згради.

„Тоа беше симболичен премин од минатото кон иднината“, вели неговата колешка Наталија Касперска.

„Бидејќи сме повисоки и поголеми од Палатата на културата, на тоа гледаме вака: го надминавме комунизмот и сега сме земја со силна економија“, вели Блашчик.

Во текот на четирите децении од обновувањето на независноста по периодот на советска доминација, Полска се промени од корен. Ако се изземат земјите извознички на нафта и меѓународните финансиски центри, ниту една друга земја не успеала толку брзо да го приближи нивото на своите приходи до она на западноевропските држави.

Во средината на деведесеттите години од минатиот век, приходите во Полска изнесувале околу 40 проценти од просекот на Европската Унија. Минатата година достигнале 81 процент од тоа ниво.

Националниот доход на земјата минатата година надминал еден билион долари, со што Полска се вброила меѓу 20-те најголеми економии во светот. Проекциите на Меѓународниот монетарен фонд покажуваат дека нејзиниот доход по жител наскоро би можел да ги надмине јапонскиот и шпанскиот.

„Пред четири децении бевме во огромна, навистина огромна неволја“, вели Марчин Босацки, заменик-министер за надворешни работи на Полска.

Во својата раскошна канцеларија во Варшава, пиејќи чај со лимон, тој се присетува на осумдесеттите години, кога по завршувањето на наставата чекал во редици и по пет часа за да купи путер и месо, додека комунистичката власт воведувала вонредна состојба.

Преминот кон демократија, а потоа и економскиот подем, не се случиле преку ноќ. Важна улога имало синдикалното движење „Солидарност“, кое настанало меѓу работниците во бродоградилиштето во Гдањск, како и посетата на папата Јован Павле Втори на неговата татковина во 1979 година. Овие настани придонеле за промените што ја довеле Полска до демократска транзиција во 1990 година и економска преродба.

Интеграцијата во западните институции дополнително ја забрзала трансформацијата. Полска стана членка на НАТО во 1999 година, а на Европската Унија ѝ пристапи во 2004 година.

Полјаците се враќаат дома, а некогашното заминување во странство станува минато

Со години, многу Полјаци заминувале во странство за да заработат повеќе пари. Одливот на работна сила дополнително се забрзал по влезот на земјата во Европската Унија, а полските водоинсталатери станале симбол на дебатите во Велика Британија за странската работна сила и слободата на движење во рамките на ЕУ, особено во периодот пред референдумот за Брегзит.

Денес Британците сè почесто повикуваат мајстори од Романија и Бугарија, додека се зголемува бројот на Полјаци што го напуштаат Обединетото Кралство. Секоја година од 2021 година, кога Брегзит беше целосно спроведен по завршувањето на преодниот период, Велика Британија ја напуштале двојно повеќе полски државјани отколку што доаѓале во неа.

Во меѓувреме, Германија во 2024 година, за првпат откако постојат споредливи податоци, забележала поголем број луѓе што не се германски државјани, а се преселиле во Полска, отколку луѓе што се преселиле во спротивна насока.

На 44-тиот кат од облакодерот „Varso“, во варшавската канцеларија на архитектонската фирма „Foster + Partners“, работат Јенџеј Колесински и Кшиштоф Горњицки, кои се вратиле во својата татковина. Двајцата се преселиле во Лондон во своите дваесетти години за да работат во седиштето на британската компанија, каде што предводеле тим што ја проектирал токму зградата во која денес работат.

Горњицки вели дека Полска драматично се променила во годините што ги поминал во странство. Отсекогаш сакал да се врати и да придонесе за развојот на земјата, а можноста да го одгледува семејството во безбеден, зелен град, во близина на родителите и со пониски трошоци за живот отколку во Лондон, дополнително го привлекла.

Тие двајца сега работат на проектот за новиот варшавски аеродром, кој се опишува како најголемиот инфраструктурен проект на неизградено подрачје во Европа.

„Можете да работите насекаде во светот, а да останете на едно место. Во Лондон работевме на проекти од Северна Америка до Азија. Сега го правиме истото, само од Варшава“, вели Колесински.

На улиците под облакодерот „Varso“ се видливи речиси сите знаци на забрзаниот развој. Современите електрични трамваи минуваат покрај високите згради, градилишта има насекаде, рекламните паноа доминираат по улиците, а тротинетите што се изнајмуваат преку апликации станаа дел од секојдневието.

Традиционалните работнички ресторани, познати како bar mleczny, во кои се служат супа од цвекло и полски кнедли, сè уште се популарни. Меѓутоа, во најстариот меѓу нив, ресторанот „Prasowy“, нарачките сега се примаат преку дигитален екран.

Поранешниот асфалтиран простор околу Палатата на културата, проектиран за минување на колони советски тенкови, е претворен во позелена градска зона. Се планираат и нови инвестиции што треба да ја зајакнат кандидатурата на Варшава за организација на Летните олимписки игри во 2040 година.

Растот на платите и трошоците за живот ја откриваат другата страна на полското економско чудо

Сепак, развојот има и своја цена. Како што фасадите на стариот град во Варшава, обновен по разурнувањата во Втората светска војна, ги кријат бетонските конструкции од 20 век, така и импресивните економски бројки ги прикриваат општествените тензии.

Приливот на меѓународен капитал ги зголеми трошоците за живот и сè повеќе ги потиснува посиромашните жители на Варшава. Нееднаквоста во приходите е меѓу најизразените во Европа, додека сè подлабоките политички поделби најавуваат напната предизборна година.

Приближувањето кон западноевропскиот стандард носи и посебен предизвик: Полска со децении привлекувала компании благодарение на евтината, но добро обучена работна сила. „Volkswagen“ таму произведувал автомобили, „Cadbury“ чоколади, додека „JPMorgan“ отворал глобални центри за деловна поддршка.

Просечните трошоци за работна сила, кои ги вклучуваат платите, даноците и другите расходи, и понатаму изнесуваат 19,10 евра на час, односно приближно половина од нивото во Германија и Франција. Сепак, таа разлика се намалува.

Од 2004 година, просечната месечна плата номинално се зголемила повеќе од трипати, достигнувајќи минатата година 8.904 злоти, односно околу 1.723 фунти. Според податоците на „Deutsche Bank“, нето-месечната плата во Варшава пораснала за 120 проценти од 2016 година, па сега е повисока отколку во Рим и Лисабон.

Растат и цените на секојдневните производи и услуги. Оброк за две лица во полската престолнина сега чини повеќе отколку во Токио, додека цената на капучиното се удвоила.

Рафал Бжоска, милијардер и основач на компанијата „InPost“, која од Краков прерасна во голема европска компанија за пакетоматски услуги, смета дека Полјаците заслужуваат репутација на вредни работници. Сепак, предупредува дека земјата сега мора да се насочи кон попаметна работа, производство со повисока додадена вредност и услуги што бараат повеќе знаење.

„Следната фаза помалку ќе зависи од стигнувањето на другите, а повеќе од продуктивноста. Повеќе немаме никаква предност во трошоците за работна сила. Мораме да се фокусираме на продуктивноста, технологијата, поевтината енергија и подобрата регулатива“, вели Бжоска.

Го загрижуваат и политичките тензии. Судирот меѓу претседателот со националистичка ориентација Карол Навроцки и либералната влада на Доналд Туск станува сè поостар, додека крајнодесничарските партии заедно уживаат поддршка од една петтина од гласачите.

Полска истовремено вложува големи средства во одбраната и енергетската безбедност, настојувајќи преку тие инвестиции да го поттикне и економскиот раст, во време кога Европа одговара на руската агресија, а Соединетите Американски Држави покажуваат сè помала подготвеност да ја преземат досегашната улога во европската безбедност.

„Луѓето би можеле да почнат да веруваат некому друг што нуди магичен лек. Но, магичен лек не постои. Мораме да бидеме многу внимателни кога станува збор за верувањето дека постои таен рецепт што магично ќе ги промени работите“, предупредува Бжоска и додава: „Според мое мислење, за жал на сите нас, и понатаму мораме напорно да работиме“.

Од успесите во видеоигрите до амбицијата да стане технолошки центар на Европа

Во рамките на плановите за понатамошен развој, Полска настојува да се позиционира како регионален технолошки центар. Во тоа треба да ѝ помогне инвестициски фонд вреден една милијарда долари, поддржан со јавен и приватен капитал, наменет за технолошки стартап-компании и компании што развиваат вештачка интелигенција.

Расте и бројот на компании што бележат брз развој. Меѓу нив е „ElevenLabs“, компанија за генерирање аудиосодржини и клонирање глас со помош на вештачка интелигенција, чија вредност се проценува на 11 милијарди долари.

Нејзиното име упатува на 11 ноември, Денот на независноста на Полска.

Земјата има добри предуслови за остварување на ваквите амбиции. Според резултатите од меѓународната програма за оценување на постигањата на учениците PISA, што ја спроведува Организацијата за економска соработка и развој (OECD), полските ученици по математика постигнуваат резултати што ја вбројуваат земјата меѓу најдобрите во Европа и во светот, на ниво на Обединетото Кралство. Уделот на возрасните со високо образование е поголем отколку во Германија.

На источниот брег на Висла, во работничката населба Прага, позната и по својата креативна сцена, се наоѓа седиштето на компанијата „CD Projekt Red“, уште еден пример за подемот на Полска.

Денес компанијата се натпреварува на глобалниот пазар за привлекување програмери, дизајнери на видеоигри и графички дизајнери.

„Кон крајот на деведесеттите и почетокот на двеилјадитите постоеше огромен комплекс на инфериорност. Младите сакаа да го стигнат Западот“, вели Новаковски.

Неговото семејство било протерано од Полска за време на вонредната состојба во осумдесеттите години. Кога на 15-годишна возраст го посетил Лондон, бил, како што вели, целосно воодушевен од продавницата „Virgin Megastore“ и британската култура.

„Не можев ни да замислам дека Полска некогаш би можела да изгледа така“, се присетува тој.

Сепак, уверен е дека таквиот став денес би им бил целосно туѓ на неговите деца.

„Младите повеќе немаат комплекс на инфериорност. Не застануваат да се прашаат: можеме ли да бидеме добри како Британците, Французите или Шпанците? Тоа повеќе не ги ограничува“, рече Новаковски.

Полска, додава тој, има многу добри универзитети и образовен систем што им ги обезбедува потребните вештини на луѓето.

„Мислам дека тоа може да нè одведе до незамисливи височини како земја. Ние сме земја со вистинска големина – ниту премала ниту преголема. Повеќе немаме комплекс на инфериорност. Ништо не нè ограничува“, заклучува тој.