Во таква средина, изборите се обликуваат од алгоритми, врсници и моментални емоции, а ризичните навики неретко се доживуваат како брзо решение за стрес, несигурност или потреба за прифаќање. Затоа, грижата за младите повеќе не може да се сведе на еден производ, една забрана или една кампања. Потребен е одговор на целиот екосистем што ја обликува нивната психолошка состојба и влијае врз однесувањето и ранливоста: никотин, алкохол, прекумерен внес на шеќер, енергетски пијалаци, дигитална зависност, импулсивно однесување и ментално здравје.

Во оваа реалност, регулацијата мора да биде повеќе од формална забрана. Таа треба да воспостави современи правила и да ја земе предвид психологијата зад ризичното однесување. Пораката е недвосмислена: никотинските производи, алкохолот и другите зависнички навики не се за млади. Ефективниот пристап, сепак, не се гради со демонизирање на технологијата, иновациите или современата комуникација, туку со систем усогласен со начинот на кој тие живеат. Клучно е прецизно да се утврди што е наменето за возрасни, што не смее да им биде достапно на малолетници и кој е должен доследно да ги спроведува правилата.

Онлајн и под притисок

Модерниот живот не е проблем сам по себе. Предизвикот настанува кога системот заостанува зад реалноста во која растат младите. Тие комуницираат преку социјални мрежи, учат од кратки видеа, купуваат онлајн и го градат идентитетот преку стил, музика, спорт, технологија и чувство на припадност. Поради тоа, правилата не смеат да се сведат на список забрани; тие треба да бидат разбирливи, применливи и засновани врз причините за ризичното однесување.

Никотинските производи мора недвосмислено да останат производи за возрасни пушачи: не за млади, не за непушачи и не како дел од животниот стил на младите. Но истиот принцип треба да важи и пошироко. Ако навистина зборуваме за заштита на младите, тогаш мора да ја гледаме целата слика: алкохол што се нормализира како дел од секоја прослава, шеќер што се претставува како секојдневно „мало задоволство“, енергетски пијалаци што се поврзуваат со учење, спорт или издржливост и дигитални платформи што поттикнуваат споредување, импулсивност и страв дека нешто ќе се пропушти.

Младите не живеат во одделни регулаторни фиоки, туку во поврзан екосистем во кој производите, пораките, апликациите, инфлуенсерите, стресот и потребата за припадност се преплетуваат. Оттука, пристапот не смее да биде селективен: регулирањето на еден производ нема да биде доволно ако се занемарат однесувања што создаваат зависнички модели, ја нарушуваат самодовербата и го отежнуваат информираното одлучување. За да поттикнеме поздрави избори, мора да ја разбереме културата што го прави ризикот привлечен.

Зависностите не почнуваат секогаш драматично

Зависничките обрасци кај младите ретко започнуваат со голема одлука. Најчесто се развиваат од љубопитност, социјален момент, обид за намалување на напнатоста, награда по тежок ден или желба за вклопување во групата. Без оглед дали станува збор за никотин, алкохол, енергетски пијалаци, шеќер, прекумерно скролање, игри или обложување, одредено однесување може постепено да прерасне во механизам за справување. Затоа превенцијата треба да ги адресира не само производите, туку и причините поради кои младите посегнуваат по нив.

- Превенцијата не започнува со осуда, туку со навремен и отворен разговор. Родителите треба да дадат личен пример, трговците доследно да ја проверуваат возраста, институциите да обезбедат ефективна контрола, а училиштата и здравствените служби да понудат практична едукација и стручна поддршка. Само со усогласено дејствување младите можат навреме да го препознаат притисокот, да разберат што ги води кон ризично однесување и да донесуваат информирани и одговорни одлуки – објаснува Наташа Маџевска, психолог и гешталт психотерапевт.

Регулативата што го разгледува производот надвор од контекстот останува половична. Потребен е интегриран пристап што вклучува превенција во училиштата, поддршка за родителите, медиумска и дигитална писменост, рана грижа за менталното здравје, ефикасен надзор на продажбата и комуникација што не заплашува, туку оспособува за препознавање ризик, притисок и манипулација.

Современа регулатива значи да се гледа целата слика

Денешната регулатива често ги третира одделно никотинот, алкохолот, храната, дигиталните платформи и менталното здравје, иако во секојдневието на младите тие влијанија се испреплетени со училиштето, семејството, врсниците, изгледот, успехот, забавата, стресот, сонот и исхраната. Затоа е неопходен единствен систем со јасни правила, практична едукација и навремена поддршка, кој го препознава ризичното однесување и како можен израз на притисок или потреба за припадност.

Позитивниот и модерен пристап не го релативизира ризикот. Напротив, тој воспоставува јасна вредносна линија: младите да растат со знаење и поддршка, далеку од зависнички модели, а возрасните да имаат право на информиран избор. Улогата на регулаторот е да ја зачува разликата меѓу овие групи и да обезбеди соодветни мерки за секоја од нив. За возрасните пушачи тоа подразбира точни и проверливи информации за ризикот, согорувањето, производите без чад и најдобриот избор – целосно откажување. За младите значи недостапност на производите што не се за нив, едукација приспособена на нивната реалност и опкружување што не поттикнува зависничко однесување.

Современата регулатива мора да биде и строга и промислена: да го спречи пристапот на младите до производи што не се за нив, но и да ги препознае причините поради кои посегнуваат по ризик. Никотинот, алкохолот, прекумерниот внес на шеќер, дигиталните навики и менталното здравје се поврзани предизвици за генерација што расте под постојан притисок. Вистинскиот напредок не се постигнува само со забрани, туку со средина во која возрасните располагаат со точни информации, родителите и училиштата со практични алатки, а младите со поддршка, самодоверба и недвосмислени правила. Само тогаш регулацијата ќе прерасне од реакција на поединечен производ во систем што ја штити генерацијата која живее онлајн, а последиците ги чувствува во реалниот живот.