Иако тоа сè уште не е целосно реализирано, војната меѓу Русија и Украина го турка современото војување токму во таа насока, пишува „The Conversation“, влијателен независен портал кој објавува анализи на универзитетски професори и истражувачи.

Трка кон целосно автономни борбени дронови

Во последните години двете армии испратија полуавтономни беспилотни летала на боиштето, а сега жестоко се натпреваруваат кој прв ќе создаде целосно самостојни борбени беспилотни летала.

Со оглед на досегашниот развој и огромното темпо на производство во Русија и Украина, сосема е извесно дека за неколку години ќе гледаме боишта на кои ќе оперираат стотици или дури илјадници целосно самостојни летала. Сепак, технологијата што стои зад ваквиот начин на војување се развива значително побрзо од правилата и механизмите со кои Москва и Киев би задржале барем каков-таков човечки надзор над оружјето.

Алгоритам наместо човечка совест

Како експерт за технологија на вооружувањето, се плашам дека потребите на боиштето целосно ќе ја потиснат човечката улога во изборот на цели – особено кога станува збор за проценка на пропорционалноста на нападот, поштедувањето на цивилите и намалувањето на колатералната штета.

Откако во февруари 2022 година започна војната, и Украина и Русија го ставија производството и употребата на дронови меѓу своите највисоки приоритети. Русија во почетокот не можеше сама да произведува огромни количества дронови-камикази, па за технолошка помош се обрати до Техеран, а потоа постепено изгради сопствени производствени капацитети. Украина, пак, имаше индустрија за дронови која беше во зародиш, но брзо ја разви преку поврзување на приватни одбранбени компании и технолошки иноватори.

Како што минуваше времето, двете страни додаваа елементи на автономија на постојните летала, но создаваа и целосно нови системи. Денес и Русите Украинците денес користат беспилотни летала кои, со помош на вештачка интелигенција, самостојно препознаваат цели, се навигираат низ просторот и се насочуваат кон целта.

Први напади без контрола од оператор

Во ноември 2025 година, украински ФПВ-дрон погодил, најверојатно, руски тенк користејќи систем за наведување потпомогнат со вештачка интелигенција, откако леталото ја изгубило врската со операторот. Човекот ја избрал целта, но дронот во завршната фаза од летот самостојно се насочил кон неа и ја погодил.

Иако нема веродостојни податоци за точниот број на такви летала на боиштето, достапните извештаи покажуваат дека тие засега претставуваат само мал дел од милионите дронови што двете страни досега ги употребиле. На самиот врв на овој технолошки скок се наоѓа Русија, која на почетокот на 2025 година на боиштето испратила најмалку еден модел на целосно автономно беспилотно летало.

Кога украинските експерти ги анализирале соборените руски дронови В2У, во нив пронашле мал компјутер на Нвидија, наменет за работа на софтвер за самостојно донесување одлуки. Моделите пронајдени кон крајот на 2025 година повеќе немале никакви надворешни комуникациски компоненти кои би укажувале дека со нив управува човек од земја.

Руски дрон сам ја избрал точката на удар на бензинска пумпа

Техничките системи на леталото В2У се конфигурирани така што дронот по лансирањето може целосно самостојно да ја пронајде и нападне целта, без каква било вмешаност на операторот. Досега човекот ги избирал целите или подрачјето на ударот првенствено од морални причини, што само дополнително ја нагласува сериозноста на фактот дека В2У сега може самостојно да ги извршува сите тие задачи.

Неговиот компјутерски „мозок“ користи систем за машински вид и ги анализира снимките од вградените камери. Така самостојно препознава објекти на земјата, ги следи, лета кон нив и меѓу нив избира што ќе погоди.

Во јули Русија во борбите употребила поинаков дрон со вештачка интелигенција, кој покажал нешто поедноставна форма на самостојно гаѓање. Во нападот врз бензинска пумпа во Запорожје загинаа тројца украински цивили. Луѓето што управувале со дронот ја одредиле самата бензинска пумпа како подрачје на напад, но софтверот во дронот целосно самостојно ја избрал точната точка во која леталото ќе се забие.

Слична технологија Русите вградуваат и во серијата беспилотни летала Герањ, создадени врз основа на иранскиот дрон Шахед-136. Одредени модели на Герањ се опремени со систем за самонаведување, кој му овозможува на компјутерот во леталото да ја преземе контролата во завршната фаза од летот, откако човекот првично ќе ја означи целта.

Украински модуларни чипови и роеви кои самостојно донесуваат одлуки

Украина, од друга страна, се насочила кон модуларни комплети со вештачка интелигенција – чипови со вграден софтвер и камери кои едноставно можат да се монтираат на различни типови летала. На боиштето веќе испратиле дронови кои со помош на вграден компјутер ги препознаваат целите и го насочуваат леталото до самиот удар.

Еден таков модул ја следи целта и самостојно го насочува дронот во последните 500 метри од летот. Компанијата што го произведува тој компјутер веќе нуди уште понапредни верзии за кои тврди дека обезбедуваат поголема, па дури и целосна автономија.

Киев тврди дека веќе тестирал понапредни автономни дронови во борбени услови. Поранешниот министер за одбрана Михајло Федоров во јули изјави дека Украина на окупираниот Крим употребила дрон кој самостојно избирал цели без каква било радиоврска со пилотот, додавајќи дека тој модел сè уште не се произведува масовно.

Исто така се наведува дека Украина пред две години кај Бахмут користела наводно целосно самостојни квадрикоптери кои убивале руски војници. Сепак, податоците дека тие летала биле однапред програмирани отвораат прашање дали самите ги избирале целите или тоа претходно го направил човек.

Машини отпорни на попречување го бришат човечкиот надзор

Предностите на ваквото оружје на боиштето се очигледни, иако ниту Киев ниту Москва сè уште не ги користат најнапредните системи во масовни размери. Автономните дронови не зависат од радиоуреди и комуникациски врски, што значи дека непречено летаат и напаѓаат дури и кога непријателот ќе ги активира најмоќните системи за електронско попречување. Поради тоа можат да гаѓаат цели длабоко на непријателска територија.

Самостојното наведување во последните секунди од летот го олеснува и погодувањето цели во движење, а доколку армиите масовно воведат целосно самостојни дронови, ќе им биде потребен значително помал број војници за нивно управување.

Но, оваа технологија отвора огромен етички понор. Најголемата опасност е тоа што развојот на ова оружје напредува многу побрзо отколку што армиите успеваат да воспостават правила за човечки надзор. Според прописите на украинското Министерство за одбрана, човек мора да остане вклучен во донесувањето борбени одлуки и лично да ја потврди целта во завршната фаза од нападот.

Русите под „човечки надзор“ подразбираат нешто сосема друго

Руските ставови за контрола на вооружувањето откриваат сосема поинаков поглед. Руските претставници под „човечки надзор“ подразбираат само можност човек да ги приспособи поставките на системот, да го исклучи или однапред да ги ограничи видовите цели кои смее да ги напаѓа. Сепак, Москва никаде не условува човекот да мора да ја види и одобри целта непосредно пред ударот.

Колку и да звучи сето ова застрашувачки, следниот чекор во војувањето со вештачка интелигенција е уште поопасен: роеви дронови кои во групи од неколку летала до неколку илјади меѓусебно ќе комуницираат, ќе ловат цели во рој и во текот на дејствувањето самостојно ќе го менуваат своето однесување. Во такви услови, каков било вистински човечки надзор станува практично невозможен.