Иако се наоѓаат во подрачја со малку врнежи, токму тие реки претставуваат основа на животот за бројни растителни и животински видови, за земјоделството, локалните заедници и туризмот.

Опстанокот на реките во сушните и пустинските предели никогаш не е едноставна задача. Таквите водотеци функционираат во многу чувствителен еколошки систем, во кој и најмалите промени можат да имаат сериозни последици. Иако се наоѓаат во подрачја со малку врнежи, токму тие реки претставуваат основа на животот за бројни растителни и животински видови, за земјоделството, локалните заедници и туризмот.

Меѓутоа, во последните децении ситуацијата дополнително се искомплицира поради климатските промени, интензивното земјоделство и загадувањето. Во одделни делови на американските сојузни држави Јута и Колорадо, реките се најдоа на работ на опстанокот. Кога нивото на водата премногу ќе се намали, рибите и другите водни организми остануваат без своите живеалишта, а во исто време се зголемува и опасноста од шумски пожари.

Поради тоа, група истражувачи пред неколку години одлучиле да применат необично решение: да ги вратат дабарите во загрозените подрачја.

Неочекувани сојузници во борбата против сушата

Уште во 2019 година, студентката на магистерски студии Ема Доден и тим експерти од Државниот универзитет во Јута започнале проект за преселување на дабари на реката Прајс. Идејата била едноставна, но амбициозна – да се вратат животните кои некогаш природно го населувале тоа подрачје и да се искористат нивните способности за обновување на нарушениот екосистем.

Дабарите не се избрани случајно. Нивните брани го менуваат текот на водата, го забавуваат нејзиното истекување и создаваат помали езерца, мочуришта и резервоари. Во сушните периоди токму таквите места стануваат засолниште за риби, водоземци и други видови кои не би преживеале доколку речното корито би останало без вода.

Присуството на дабарите носи цела низа позитивни ефекти. Квалитетот на водата се подобрува, популациите на риби стануваат постабилни, почвата задржува повеќе хранливи материи, а ризикот од големи пожари значително се намалува. Поради тоа, дабарите се сметаат за таканаречен клучен вид, односно животни кои имаат несразмерно големо влијание врз средината во која живеат.

Како било спроведено преселувањето?

Животните користени во проектот главно потекнувале од подрачја каде што локалните власти ги отстранувале бидејќи правеле проблеми на инфраструктурата или се наоѓале на локации кои не биле безбедни за нивниот опстанок.

По краток период на карантин, дабарите биле преместени на реката Прајс. Секако, не поминало сè без потешкотии. Некои не се прилагодиле на новата средина, некои биле убиени од предатори, додека други едноставно го напуштиле подрачјето.

Сепак, доволен број животни останале на новата локација и почнале да градат брани, што овозможило проектот постепено да дава резултати. Во меѓувреме, слични иницијативи биле покренати и во други делови на државата.

Резултатите видливи веќе по неколку години

Шест години по почетокот на проектот, промените станаа повеќе од очигледни. Нивото на водата во реката достигна најдобра вредност во последните неколку години, рибниот фонд се обнови, а локалното население почна да чувствува и економски придобивки.

Во текст објавен на почетокот на 2025 година во весникот „The Salt Lake Tribune“ е наведено дека обновата на реката Прајс практично спасила еден град во Јута.

Денес оваа река е омилено место за рекреација. Туристите и мештаните ја користат за возење кајак, спуштање по реката во гуми и риболов. Таква слика била речиси незамислива пред само десетина години, кога подрачјето се соочувало со сериозни еколошки проблеми.

Секако, успехот не е резултат само на работата на дабарите. Голема улога имале и државните инвестиции во отстранување на отпадот од реката, рушење на застарени брани и воведување построги правила за пасење добиток, кој со години ја уништувал крајбрежната вегетација.

Сепак, стручњаците истакнуваат дека токму дабарите биле клучниот фактор на закрепнувањето.

Нови проекти веќе се во подготовка

Охрабрени од успехот на реката Прајс, истражувачите сега се обидуваат да применат сличен модел и на други загрозени реки во регионот. На одделни локации дури се градат и вештачки брани за да се создадат услови кои ќе ги привлечат дабарите сами да се населат и да ја продолжат работата.

Еден од најинтересните кандидати за таква обнова е реката Сан Рафаел во Јута. Во еден нејзин дел, природна поплава создала поволни услови за враќање на дабарите, по што крајбрежното живеалиште пораснало за дури 230 проценти. Истовремено, тој дел од реката стана еден од еколошки најразновидните во целиот слив.

Од штетници до херои на природата

Денес е тешко да се поверува дека дабарите некогаш биле на работ на исчезнување. За време на процутот на трговијата со крзно, нивните популации биле драстично намалени, а долго време биле сметани за штетници кои нанесуваат повеќе штета отколку корист.

Ситуацијата во меѓувреме целосно се промени. Благодарение на програмите за заштита на природата и подоброто разбирање на нивната улога во екосистемот, бројот на дабарите се опорави, а овие животни денес се сметаат за едни од најдобрите природни „инженери“ на планетата.

Примерот од Јута покажува дека понекогаш токму природата сама нуди најефикасни решенија за проблемите што ги создал човекот.