Статијата ги истражува искуствата на Австрија во користењето на хидроенергијата како еден од главните обновливи извори на енергија и ги споредува со потенцијалите и предизвиците на Македонија во овој сектор, со нагласок на важноста од модернизација и долгорочна стратегија за енергетска независност.
Австрија веќе со децении покажува дека водата може да биде еден од најсигурните столбови на енергетската независност. Денес речиси 60 проценти од електричната енергија во земјата се произведуваат од хидроцентрали, а во комбинација со ветерните електрани, сончевата енергија и биомасата, обновливите извори обезбедуваат повеќе од 83 проценти од вкупното производство на електрична енергија.
Во австрискиот енергетски систем функционираат околу 100 големи и илјадници мали хидроцентрали. Посебно внимание се посветува на малите постројки со моќност до 10 MW, кои постојано се модернизираат и во кои се инвестира. Проценките се дека до 2030 година токму овој сектор може да обезбеди дополнителни 6 до 8 TWh електрична енергија.
Она што го издвојува австрискиот пристап е обидот да се воспостави рамнотежа помеѓу производството на енергија и заштитата на природата. Модернизацијата на старите хидроцентрали е проследена со изградба на премини за риби, како и со мерки за враќање на природната динамика на реките.
Дополнителна предност претставува и концептот на „виртуелни електрани“, преку кој повеќе мали производители се поврзуваат во единствен систем и заеднички настапуваат на пазарот на електрична енергија. Најголемиот енергетски оператор во земјата, Вербунд, дури 90 проценти од своето производство го базира на хидроцентрали и системи за складирање енергија.
Во споредба со Австрија, Македонија располага со значително помал хидроенергетски капацитет, но и натаму има простор за развој. Во земјата работат 124 мали хидроцентрали со вкупна инсталирана моќност од 133 MW. Во текот на 2024 година тие произвеле 308 GWh електрична енергија.
Според податоците на Регулаторната комисија за енергетика, вкупното производство на електрична енергија во 2024 година изнесувало 6.129 GWh, при што домашното производство покрило речиси 89 проценти од потрошувачката. Од вкупно инсталираните 2.983,9 MW во електроенергетскиот систем, обновливите извори учествуваат со 55,7 проценти и обезбедуваат повеќе од 41 процент од вкупното производство.
Особено интересен е показателот за искористеноста на капацитетите. Малите хидроцентрали во 2024 година оствариле фактор на искористеност од околу 26 проценти, што е повеќе од двојно повисоко од фотоволтаичните централи. Иако сончевите електрани располагаат со инсталирана моќност од 848 MW, нивното производство во текот на годината изнесувало 851 GWh, со фактор на искористеност од 11,5 проценти.
Македонија веќе го има препознаено моделот на „виртуелни производители“ и до крајот на 2023 година биле регистрирани 15 такви учесници на пазарот. Сепак, останува впечатокот дека недостига долгорочна стратегија за целосно искористување на домашниот хидропотенцијал.
Додека Австрија водните ресурси ги третира како интегриран енергетски и еколошки капитал, во Македонија сè уште преовладува пристапот кој најчесто се сведува на концесии и субвенции. Токму затоа неискористените можности остануваат значајна развојна шанса. Со јасна визија, модернизација на постојните капацитети и соодветни политики, малите хидроцентрали би можеле да имаат многу поголема улога во зајакнувањето на енергетската отпорност и одржливиот развој на државата.
