Трчање, скокање, вртење, упаѓање во збор, тешкотии со чекањето… Сето тоа може да биде дел од нормалното детско однесување. Но, понекогаш слични симптоми можат да укажуваат и на АДХД, односно нарушување на вниманието со хиперактивност.

Каде е границата меѓу дете кое едноставно е енергично и темпераментно и дете на кое му е потребна стручна помош?

Невропсихологот Ана Висоцкаја и неврологот Наталија Чефранова ја објаснија разликата.

Кога детето е само активно, а кога е хиперактивно?

Хиперактивноста не е исто што и „непослушно дете“ или дете кое има вишок енергија. Таа е поврзана со начинот на кој функционира нервниот систем, односно со послабо развиените способности за саморегулација, планирање и контрола на однесувањето.

Активното дете главно знае зошто нешто прави. Трча затоа што си игра, скока затоа што му е забавно и може да запре кога е потребно.

Кај дете со АДХД контролата на импулсите може да биде многу потешка. Тоа реагира на речиси секој звук, предмет или случување околу себе.

„На прегледот тоа може да изгледа вака: детето зема сè што се наоѓа на масата и не може да го потисне импулсот да ги допре или помести предметите, дури и кога му се вели да не го прави тоа“, објаснува невропсихологот Ана Висоцкаја.

Вртењето понекогаш му помага на детето да се концентрира

Лулањето на столот, тропкањето со ногата или играњето со предмет во рацете не мора да биде само непослушност. Кај децата со АДХД таквите движења понекогаш претставуваат начин на самостимулација кој им помага да го задржат вниманието.

Проблемот е што детето тогаш троши дополнителна енергија обидувајќи се да мирува, па му останува помалку енергија за самата задача.

Зошто се појавува АДХД?

На развојот на извршните функции, кои ни овозможуваат да планираме, да го контролираме однесувањето и да го задржиме вниманието, влијаат вродените карактеристики и генетиката, но и средината во која детето расте.

Рутината, предвидливоста, начинот на кој родителите поставуваат граници и организацијата на секојдневниот живот можат значително да влијаат врз тоа како функционира детето.

Затоа децата со слична генетска предиспозиција не мора да имаат исти тешкотии. Поддржувачката и предвидлива средина може значително да му го олесни секојдневното функционирање на детето.

Кога можеме да ја забележиме разликата?

Првите знаци можат да се појават уште околу третата или четвртата година, но експертите појасно можат да ја проценат разликата меѓу вообичаената активност и АДХД околу шестата или седмата година, кога од детето се очекува одредено време да седи, да слуша и да извршува задача.

Секако, сосема е нормално детето да се измори по 20 или 30 минути работа. Но, важно е што се случува кога ќе се измори. Дали накратко го губи вниманието, гледа наоколу и потоа се враќа на задачата? Или целосно ја губи контролата врз однесувањето и не успева да продолжи?

Кај децата на училишна возраст дополнително се набљудува дали слични тешкотии постоеле и порано, на пример во градинка, и дали траат најмалку шест месеци.

Важно: АДХД не може да се дијагностицира врз основа на однесувањето што родителот или воспитувачот го забележуваат дома. Дијагнозата ја поставува лекар, најчесто детски психијатар или невролог. Онлајн-тестовите исто така не се замена за стручна процена.

АДХД не секогаш изгледа како „дете кое не може да седи мирно“

Постојат различни облици на АДХД.

Кај едниот поизразени се хиперактивноста и импулсивноста. Детето постојано е во движење, тешко го чека својот ред, им упаѓа на другите во збор и реагира пред да размисли за последиците.

Другиот облик може да помине многу понезабележано.

Детето може да изгледа мирно, но да има големи тешкотии со одржувањето на вниманието. Не ги следи упатствата, често заборава работи, прави грешки од невнимание и тешко ги завршува задачите.

Таквите деца понекогаш погрешно се опишуваат како „мрзливи“, „расеани“ или „неорганизирани“, токму затоа што со своето однесување не им пречат на другите.

Кога е време да побарате помош?

Вреди да се побара стручна процена ако:

• тешкотиите траат најмалку шест месеци, а не се само привремена реакција на стрес;
• слични проблеми постојат во најмалку две средини, на пример дома и на училиште;
• однесувањето му го отежнува на детето учењето, дружењето или извршувањето на секојдневните обврски;
• истите тешкотии ги забележуваат и други возрасни лица кои поминуваат време со детето, како што се наставникот или воспитувачот.

Невропсихологот може да помогне во процената на потребите на детето и во изборот на соодветен начин на работа и образовна средина, додека дијагнозата на АДХД ја поставува лекар.

Најважно: не обидувајте се сами да поставите дијагноза

Секое дете понекогаш е немирно, расеано, импулсивно или едноставно полно со енергија. Затоа едно однесување само по себе не значи дека детето има АДХД.

Клучни се времетраењето, зачестеноста, различните средини и тоа колку тешкотиите навистина влијаат врз секојдневниот живот на детето.

Ако сте загрижени, разговарајте со педијатар и побарајте процена од соодветен експерт.

Целта не е на детето да му „залепиме етикета“, туку да разбереме што му е потребно за полесно да учи, да функционира и да ги развива своите потенцијали.