Проектот го води финската компанија „Posiva“, а целиот систем е осмислен така што нуклеарниот отпад ќе остане безбедно затворен и откако инфраструктурата еднаш ќе биде запечатена и напуштена.

Станува збор за проект што буквално функционира во рамките на „длабокото време“. Според официјалните податоци на „Posiva“, контејнерите со гориво ќе бидат закопани на длабочина од околу 400 до 430 метри во древен кристален гранит стар околу 1,9 милијарди години.

Секој елемент од горивото најпрво се става во контејнер од лиено железо, кој потоа се затвора во бакарна капсула со дебелина од пет сантиметри, а сè заедно е опкружено со бентонитска глина која набабрува при контакт со вода и создава природна бариера против истекување на радиоактивни материи.

Како отпадот „исчезнува“ низ времето

Иако често поедноставено се вели дека Онкало ќе го чува отпадот 100.000 години, всушност станува збор за временски хоризонт во кој се очекува нивото на радиоактивност кај поголемиот дел од фисионите продукти значително да се намали. Потрошеното нуклеарно гориво останува опасно во различни степени, но клучниот проблем – високата радиоактивност и топлината – е најинтензивен во првите неколку стотици до неколку илјади години. Потоа доминантните радионуклиди постепено се распаѓаат, додека најдолговечните изотопи остануваат изолирани длабоко во геолошката формација.

Токму затоа безбедноста не се потпира на еден заштитен слој, туку на повеќе од нив: бакарни капсули, челични контејнери, бентонитска глина и стабилна геологија која останала непроменета милијарди години.

Подземен комплекс на длабочина од 400 метри

Онкало не е само „гробница“, туку огромен подземен комплекс. Тунелите спирално се спуштаат низ карпата, а системот вклучува вертикални шахти, вентилациски системи и мрежа од тунели кои на крајот ќе достигнат должина од десетици километри. Според „Posiva“, целиот комплекс се простира на длабочина до околу 450 метри и вклучува и надземен дел за капсулирање на горивото пред неговото спуштање под земја.

Во моментот на целосно стапување во работа, капсулите роботски ќе се спуштаат во дупнатини избушени во подот на тунелите, по што просторот ќе се затвора со бентонит и повторно ќе се затрупува.

„План за 100.000 години“

Најчесто споменуваната бројка – 100.000 години – не е произволна. Таа произлегува од проценките колку долго системот мора да остане изолиран за ризикот од штетно зрачење да се намали на нивоа кои повеќе не претставуваат сериозна опасност за животната средина и луѓето. Проектот се темели на методот KBS-3, развиен во Шведска, кој комбинира повеќекратни физички бариери и стабилна геологија.

Во извештаите на „Posiva“ се нагласува дека идејата е едноставна, но екстремна: откако ќе се складира последниот контејнер, целиот комплекс се затвора и повеќе никогаш не се отвора.

Предизвици во изградбата и „проблемот на иднината“

Изградбата на Онкало започнала во 2004 година, а во текот на децениите биле ископани десетици километри тунели во тврда карпа. Еден од најголемите инженерски предизвици бил токму долгорочниот дизајн – не само како безбедно да се складира отпадот, туку и како проектот да „комуницира“ со идните цивилизации.

Експертите морале да осмислат предупредувања кои ќе бидат разбирливи дури и ако јазиците и културите исчезнат или радикално се променат. Тоа вклучува симболични ознаки за опасност и концепт на „нуклеарна архива“ што би требало да преживее илјадници генерации.

Финска како глобален тест

Онкало денес се смета за првиот оперативен проект од ваков вид во светот и често се наведува како потенцијален модел за други држави кои сè уште бараат решение за својот нуклеарен отпад. Проектот веќе влезе во фаза на пробно складирање, а неговото целосно функционирање се очекува во наредните години, по што постепено ќе биде наполнет и запечатен.

Доколку системот функционира онака како што е предвидено, Онкало ќе стане едно од ретките човечки дела што свесно е дизајнирано да остане заборавено – и безбедно – во временски период подолг од постоењето на повеќето познати цивилизации.