Меѓу нив особено се издвојува Гвајана, малата јужноамериканска држава.

Проблемот со Ормускиот Теснец го погодува целиот свет

Во центарот на нарушувањата на нафтениот пазар се наоѓа Ормускиот Теснец, сместен меѓу Оман и Иран, кој го поврзува Персискиот Залив на север со Оманскиот Залив на југ и Арапското Море. Светската економија во голема мера зависи од протокот на нафта низ овој теснец, низ кој минуваат околу 20 отсто од вкупната светска потрошувачка на нафта.

Откако Иран практично го блокираше преминот, сообраќајот драстично се намали, понудата на нафта се намали, а притисокот врз растот на цените дополнително се засили.

Одделни земји, особено големите увозници на енергија, се соочија со нарушувања во снабдувањето и дополнителен притисок врз јавните финансии, додека пазарите реагираа со зголемена нестабилност и несигурност.

…но не и Гвајана

Една од земјите што профитира во овој хаос е Гвајана, држава сместена на северот од Јужна Америка, меѓу Венецуела, Бразил и Суринам. Нејзиниот главен и најголем град е Џорџтаун, а земјата има 950.986 жители според проценката за 2025 година. Станува збор за трета најмала држава во Јужна Америка.

Гвајана е единствената земја во регионот во која службен јазик е англискиот, што е наследство од британската колонијална управа. Независност од Обединетото Кралство стекнала како доминион во 1966 година, а република станала во 1970 година, останувајќи членка на Комонвелтот.

Во земја која традиционално се потпирала на земјоделството, рударството и извозот на суровини како шеќер, ориз и злато, во последните години доаѓа до силен пресврт по откривањето на големи наоѓалишта на нафта во крајбрежните води. Овие откритија поттикнаа забрзан развој на енергетскиот сектор и значително ја променија економската структура на земјата.

Откривањето на нафта и заканата од Венецуела

Откривањето на големи наоѓалишта на нафта во 2015 година ја трансформираше економијата на Гвајана, а земјата наскоро стана најголем светски производител на нафта по глава на жител. Откривањето на нафта дополнително ги заостри односите со Венецуела, која ги засили територијалните претензии кон соседната земја во контекст на новите енергетски ресурси.

Имено, Венецуела полага право на регионот Есекибо, територија што сочинува дури две третини од вкупната површина на Гвајана. Овој спор, кој датира уште од колонијалниот период, ескалирал токму поради фактот што поголемиот дел од новооткриените нафтени полиња се наоѓаат во акваторијата на овој спорен регион.

Ситуацијата стана критична откако владата во Каракас спроведе референдум за присоединување на Есекибо, што во Џорџтаун и во меѓународната заедница беше протолкувано како директна подготовка за анексија. И покрај ескалацијата, спорот засега остана на политичко и правно ниво.

Поголеми нафтени резерви од Норвешка

Се проценува дека докажаните резерви на Гвајана изнесуваат околу 11 милијарди барели, со што ја надминува некои етаблирани производители како Норвешка и се вбројува меѓу дваесетте најголеми во светот, наведува тинк-тенкот „Council on Foreign Relations“ (CFR), пренесе „index.hr“.

Поголемиот дел од тие резерви се наоѓаат во блокот Стаброек, голема офшор-област оддалечена околу 200 километри од брегот. Експлоатацијата на тоа подрачје ја спроведува конзорциум предводен од „ExxonMobil“, со учество и на други меѓународни енергетски компании како „Chevron“ и „CNOOC“, најголемиот кинески државен производител на нафта и гас на море.

Гвајана располага со проценети 16 трилиони кубни стапки докажани резерви на природен гас. Иако во моментов нема развиена гасна инфраструктура, се очекува проектот за претворање на гасот во енергија до крајот на 2026 година да испорачува околу 50 милиони кубни стапки гас дневно.

Нафтен бум

Откако во 2019 година започна со производство на неодамна откриените офшор-нафтени полиња, економијата на Гвајана порасна петпати, што е најбрз раст во светот, наведува „The Economist“, додавајќи дека заминувањето на Николас Мадуро, долгогодишниот претседател на Венецуела, овозможило продолжување на истражувањата во претходно недостапните делови од блокот Стаброек.

Приходите достигнале околу 623 милиони долари неделно, во споредба со околу 370 милиони пред војната. Операторите на блокот Стаброек сакаат да го зголемат производството за 2,5 отсто, на 940.000 барели дневно. Ако го остварат тоа и ако цените останат околу 100 долари за барел во текот на 2026 година, нафтените полиња на Гвајана би можеле оваа година да донесат околу 33 милијарди долари приходи, што е за три четвртини повеќе отколку што се очекувало пред војната.

Во 2024 година, извозот на нафта од Гвајана главно бил насочен кон Европа, 66 отсто и кон Соединетите Американски Држави, 29 отсто, според податоците на „CFR“. Европската побарувачка за сирова нафта од Гвајана пораснала по руската инвазија врз Украина во 2022 година, бидејќи рафинериите барале алтернатива за санкционираните руски испораки.

Додека нафтените профити растат, поскапата енергија ги погодува и другите сектори, наведува „The Economist“, додавајќи дека владата одговорила со укинување на акцизите на горивото и со притисок врз „GuyOil“ да го ограничи растот на цените. Но, приватните дистрибутери сепак ги зголемиле цените.

Гвајана и проклетството на ресурсите

„CFR“ предупредува дека, ако со нејзините нафтени ресурси не се управува одржливо, Гвајана ризикува да стане жртва на таканареченото проклетство на ресурсите, а токму соседна Венецуела е предупредувачки пример за тоа.

Иако некои аналитичари ја посочуваат Норвешка како пример за земја што успешно ги избегнала таквите замки, Гвајана сè уште нема институционален капацитет да следи сличен модел. За таа цел е основан суверен фонд на богатство, кој треба да помогне во управувањето со приходите од нафта и финансирањето на развојот. Сепак, прерано е да се процени дали земјата ќе успее долгорочно да ги искористи своите ресурси на начин што носи пошироки општествени и економски придобивки.

Еколозите предупредуваат на недостиг од регулаторен надзор и сè поголемо влијание на големите нафтени компании во земјата, а изразуваат и загриженост поради можните последици за животната средина и локалните заедници во контекст на забрзаниот развој на нафтената индустрија.

Луѓето и натаму живеат во сиромаштија

Освен еколошките проблеми, сè повеќе има критики дека придобивките од нафтениот бум не стигнуваат до поширокото население. Според податоците на Интер-американската банка за развој, околу 58 отсто од приближно 800.000 жители живеат во сиромаштија, со помалку од 6,85 долари дневно, додека 32 отсто живеат во крајна сиромаштија, со помалку од 3,65 долари дневно.

„The Economist“ предупредува дека трошоците за храна и домување пораснале за 75 отсто од 2021 година, но и дека големиот прилив на нафтени пари поттикнува расипништво, ако не и клиентелизам.

Како што наведува „The Guardian“, дел од граѓаните предупредуваат дека придобивките од нафтеното богатство не стигнуваат до мнозинството од населението. Раџеш Синг, 46-годишен молер и работник во секторот на одржување, истакнал дека владата изградила патишта и ја подобрила инфраструктурата, но дека треба да направи многу повеќе.

„Луѓето мора да живеат поудобно сега кога имаме големи пари од нафта, но тоа очигледно сè уште не се случува. Големите играчи премногу се грижат за себе“, изјавил тој.