Тоа во своето најново видео го тврди Андреј Џих, еден од најпопуларните финансиски „YouTuber“-и во светот, кого го следат повеќе од три милиони луѓе. Џих истакнува дека правилата на глобалниот финансиски систем тивко биле променети за да се обезбеди парите на обичните штедачи автоматски да ја финансираат скапата инфраструктура за вештачка интелигенција (АИ), без притоа некој да биде прашан за тоа.

Механизмот на ова, како што го нарекува, тивко преземање на капиталот се врти околу поимот „IPO“ – односно прва јавна понуда на акции, моментот кога приватна компанија излегува на берза и им овозможува на сите да купуваат нејзини удели. Прва во низата компании што ќе излезат на берза е „SpaceX“ на Илон Маск, чија вредност се проценува на неверојатни 1,75 билиони долари.

Но, постои клучна разлика во однос на претходните историски берзански дебитанти: додека поранешните рекордери во тој момент биле најпрофитабилните компании во светот, „SpaceX“ минатата година ја завршил со загуба од дури пет милијарди долари, наведува Џих.

Како берзите преку ноќ ги променија правилата на играта

Најконтроверзниот дел од приказната, предупредува Џих, лежи во фактот што финансиските правила кои треба да ги заштитат малите инвеститори од купување преценети акции биле изменети непосредно пред овие берзански излегувања.

Американската берза „NASDAQ“ вовела таканаречено „правило за брз влез“, со кое периодот на чекање за вклучување на нова компанија во елитниот индекс „NASDAQ 100“ бил скратен од една година на само 15 работни дена. Кога една компанија ќе влезе во индексот, сите индексни и пензиски фондови што го следат се законски и автоматски обврзани да ги купат тие акции.

Покрај тоа, било укинато и правилото за минимален процент акции кои мора да бидат достапни за слободно тргување на јавниот пазар (т.н. „free float“). „SpaceX“ планира да излезе на берза со само 4 до 5 проценти акции достапни за јавноста, што според старите правила автоматски би го дисквалификувало.

Новите правила не само што му дозволуваат влез, туку содржат и скриен коефициент кој ги принудува фондовите да купуваат трипати повеќе акции отколку што реално има на пазарот.

Веднаш зад „SpaceX“ во редот за излегување на берза стојат „OpenAI“ (креаторот на „ChatGPT“) и „Anthropic“ (креаторот на „Claude“). Џих објаснува дека мала група богати инвеститори кои рано влегле во овие проекти сега итно бараат „излезна ликвидност“ – односно огромен број купувачи кои ќе ги откупат нивните акции на самиот врв на вредноста за тие да заминат со билиони долари, а тој купувач, преку автоматизираните фондови, ќе бидат обичните граѓани.

Големата илузија и сметководствениот трик на „кружни пари“

Ударот врз малите акционери би можел да биде болен затоа што целиот технолошки бум, според анализата на Џих, во голема мера претставува хартиена илузија изградена врз опасен сметководствен трик.

Група аналитичари на „Financial Times“ го пресметале повратот на инвестициите во АИ инфраструктурата кај гиганти како „Microsoft“, „Google“, „Meta“ и „Oracle“ до 2030 година.

Резултатите се поразителни: дури и под нереално поволни претпоставки дека овие компании немаат никакви трошоци за струја, плати или режиски расходи, повратот на инвестициите во АИ кај „Microsoft“ е негативен и изнесува минус 9,2 проценти, кај „Google“ минус 15,7 проценти, а кај „Oracle“ катастрофални минус 35,6 проценти.

Единствено „Amazon“ е во благ плус од 7,2 проценти.

Како тогаш во јавноста се создава слика за рекордни профити?

Џих наведува дека парите всушност кружат во затворен круг. Големите технолошки компании инвестираат милијарди во АИ стартапи како „OpenAI“ и „Anthropic“. Тие стартапи потоа истиот тој капитал го трошат за да купат компјутерска моќ и облачни услуги токму од истите технолошки гиганти.

Големите компании тие средства ги прикажуваат како чист приход во своите финансиски книги, врз основа на кој расте вредноста на нивните акции, а тоа потоа им служи како оправдување за издавање стотици милијарди долари нов долг и нови инвестиции.

Овој круг функционира додека компаниите се приватни и самите ја одредуваат својата вредност. Но, во моментот кога ќе излезат на отворената берза, пазарот ќе ја одреди реалната вредност. Ако бројките бидат пониски, целиот механизам може да се сврти наназад и балонот да пукне.

Геополитички притисок, нафта и безизлезна ситуација со каматите

Целата ситуација дополнително ја усложнува макроекономскиот и геополитичкиот контекст.

Хормушкиот Теснец, клучната светска артерија за транспорт на нафта, според Џих е затворен веќе три месеци поради војната во Иран, а резервите на нафта се намалуваат до критични нивоа.

Тој цитира процени од нафтената индустрија според кои цената на нафтата во следните недели би можела да достигне 150 до 160 долари за барел.

Кога тоа ќе се случи, земјите увознички ќе имаат итна потреба од американски долари за набавка на поскапата нафта, а најбрзиот начин да дојдат до нив ќе биде продажба на американските државни обврзници што ги поседуваат.

Масовната продажба на обврзници автоматски ќе ги зголеми каматните стапки, што ќе значи дека задолжувањето ќе стане исклучително скапо за државите, компаниите и граѓаните.

Шефот на „Fed“ притиснат во агол

Во центарот на овој хаос се наоѓа новиот претседател на американската централна банка („Fed“), Кевин Ворш, кого Доналд Трамп го поставил со задача да ги намалува каматните стапки.

Но, Ворш сега е во незавидна позиција: ако ги намали каматите во екот на нафтениот шок, ќе ја намали вредноста на доларот и ќе ја поттикне инфлацијата.

Ако, пак, ги зголеми за да ја контролира инфлацијата, би можел да предизвика пад на берзите затоа што трошоците за задолжување на технолошките компании би станале неодржливи.

Целиот АИ балон, кој моментално претставува дури 49 проценти од вредноста на американскиот индекс „S&P 500“, се наоѓа под огромен притисок токму во моментот кога се подготвуваат трите најголеми берзански излегувања во историјата.

Историска лекција: Технологијата победува, но првите инвеститори губат

Џих потсетува дека историјата нуди многу јасни лекции за вакви ситуации и прави споредба со железничкиот бум од крајот на 19 век, како и со експанзијата на оптичките кабли во 1990-тите.

Во двата случаи технологијата била реална, револуционерна и трајно го променила светот. Железниците и оптичките кабли и денес се темел на современото општество.

Сепак, речиси сите првични инвеститори кои го финансирале тој бум и купувале акции на врвот од еуфоријата биле избришани од пазарот и изгубиле сè, бидејќи компаниите на крајот банкротирале.

Дури години подоцна нова генерација инвеститори ја купила истата инфраструктура од стечај за симболични суми и врз неа создала огромно богатство.

Токму во тоа лежи главната опасност на она што Џих го нарекува „балон на заработка“.

За разлика од класичните балони, каде што цените на акциите растат без врска со приходите, овде самите приходи се вештачки надуени преку споменатите кружни трансакции. Поради тоа, на аналитичарите сè им изгледа здраво и евтино – исто како што изгледаа банките и пазарот на недвижности непосредно пред големиот финансиски колапс во 2008 година.

„Постои огромна разлика помеѓу тоа технологијата да победи и инвеститорите да победат“, заклучува Џих, предупредувајќи ги граѓаните внимателно да проверат што точно се наоѓа во нивните инвестициски и пензиски фондови пред системот автоматски да ги насочи кон купување на, како што вели, пренадуваниот АИ сон.