Меѓународниот комитет за спасување (ИРЦ) проценува дека дури 15 милиони луѓе во Украина — што е приближно половина од населението — имаат потреба од психолошка помош. Луѓето се справуваат со тоа како знаат и умеат, пишува „Тајмс“.

Пензионерката Ирина Володкович од селото Кисиливка, на југот на Украина, така чека да поминат нападите со дронови, а потоа, кога сè ќе се смири, излегува од куќата и вреска во ноќта.

„Врескам толку гласно што може да ме слушне целото соседство. ’Вие руски идиоти! Кога ќе заврши сето ова?‘ — така викам. Потоа се враќам во куќата, се гледам во огледало и си велам: ’Ќе го преживееш ова, бабо! Ти можеш!‘“.

На прашањето дали ѝ помага овој мал ритуал, таа само ги кренала рамениците.

„Не знам. Целата се тресам од нив. И затоа го правам тоа“, додала таа.

Селото Кисиливка во 2022 година извесно кратко време било под руска окупација, но подоцна било ослободено. Сепак, речиси секоја зграда во местото била уништена или оштетена, вклучувајќи ги училиштето, црквата и продавницата. Иако жителите извршиле некои поправки на своите домови, поголемиот дел од инфраструктурата на местото сè уште е во урнатини.

Олха за време на окупацијата побегнала во блискиот Миколаив, но се вратила во Кисиливка откако руските сили биле протерани.

„Ние овде не живееме, туку само постоиме. Се обидувам некако да се мотивирам, но понекогаш сум скршена и само плачам“, изјавила таа.

Последиците ќе се чувствуваат со генерации

Светската здравствена организација вели дека 70 отсто од Украинците страдаат од анксиозност, депресија или голем стрес. Исто така, предупреди дека последиците врз психичкото здравје ќе траат со генерации. Д-р Хазим Мостафа, експерт на ИРЦ за ментално здравје и психосоцијална помош за Украина, истакнал дека на луѓето повеќе не им е потребна краткотрајна помош, туку долгорочна, специјализирана поддршка.

„Во текот на изминатата година бевме сведоци на значајна промена: проблемите со менталното здравје повеќе не се концентрирани само кај раселените лица, туку сега се длабоко вкоренети кај целото население“, рекол тој.

Кризата дополнително ја засилуваат и проблемите со спиењето. Украинците од почетокот на војната во просек спијат околу 40 минути пократко поради стресот предизвикан од постојаните воздушни тревоги, покажало истражувањето на Богдан Божук, специјалист за ментално здравје.

Инаку, селото Кисиливка е оддалечено 50 километри од местото каде што, од другата страна на реката Днепар, се вкопани руските сили. Освен постојаните напади со дронови и мините расфрлани наоколу, селото нема електрична енергија ниту вода за пиење. Во местото сега живеат само 300 луѓе, за разлика од 800 колку што живееле пред војната.

За ситуацијата во Кисиливка зборувала и Ина Хончар, виша здравствена менаџерка на ИРЦ во јужна Украина.

„Фактот дека активните борби во Кисиливка се одвивале пред околу четири години не менува многу од перспектива на менталното здравје, бидејќи за да можете да ја процесирате загубата на домот, луѓето, плановите, кариерата и сè останато, мора да бидете на безбедно место. А во моментов сите сè уште се во режим на преживување“, изјавила Хончар.

Во меѓувреме, мобилниот здравствен тим на ИРЦ одржувал групни терапии за десетина жители во мобилен објект, додека психијатар примал пациенти во друга зграда. „Сè во мене се тресе поради дроновите“, рекла една жена. Друга, на прашањето како се справува со стресот, одговорила: „Се молам.“

„Живееме со надеж, што друго ни преостанува?“

За милиони Украинци, притисокот врз менталното здравје дополнително го влоши застојот во мировните преговори и неизвесноста околу тоа како и кога ќе заврши војната, најголемата во Европа од 1945 година. Надежта дека претседателот Трамп брзо ќе стави крај конфликтот беше заменета со страв од долготрајна војна. Марко Рубио, државниот секретар на САД, во петокот изјави дека американските мировни преговори меѓу Киев и Москва се суспендирани на неопределено време поради недостиг на напредок.

Тетјана Устинович, жителка на Кисиливка и државна социјална инспекторка, изјавила: „Велеа дека сè ќе заврши во 2025 година и го чекавме крајот. Но, не заврши. Живееме со надеж, што друго ни преостанува?“.

Селскиот началник Иван Волко загрижено гледал во урнатините на местото каде што некогаш била неговата канцеларија. Во селото живеат околу 60 деца, но повеќето од нив не посетувале училиште уште од пред пандемијата. „Очајно нѝ е потребна обнова на училиштето. Но, локалните власти немаат толку пари“, објаснил тој.

Претседателот Володимир Зеленски во февруари изјавил дека „официјално“ загинале 55.000 украински војници, но признал дека судбината на голем број од нив сè уште не е позната и дека вистинскиот број на загинати би можел да биде и трипати поголем.

Во Одеса, воениот психолог Олександр Аванесов, кој работи со сопругите и партнерките на загинатите војници, рекол дека се обидува да им помогне на пациентките „повторно да се пронајдат себеси“. „Тие разбираат дека таа личност повеќе ја нема, но тоа не го прифаќаат со срцето. Продолжуваат да живеат како порано, целосно забораваат на себе и по некое време живеат со таа тага како таа да е темелот на нивниот живот“, раскажал тој.

Многу жени, скршени од тага, ја носат облеката на своите загинати сопрузи или партнери. Аванесов смета дека тоа го отежнува психолошкото закрепнување. Понекогаш успева да ги наговори таа облека да ја чуваат на безбедно место, во замена за некој друг предмет, како маица со украински симбол. „Таа замена не е главната поента. Ова е програма за психолошка поддршка чија цел е да ѝ помогне на сопругата на загинат војник да не се откаже од сопствениот живот“, рекол тој, покажувајќи плакар полн со маици и чорапи на загинати војници.

Вистинските размери на украинската криза со менталното здравје можеби никогаш нема целосно да бидат познати. Иако има одреден напредок, многу мажи, вклучувајќи ги и војниците и понатаму избегнуваат да побараат психолошка или психијатриска помош. Според проценките на американската Национална медицинска библиотека, секој втор украински војник страда од посттрауматско стресно нарушување.

„За жал, стигмата кај мажите сè уште постои, но се намалува, особено таму каде што работиме подолго време. На пример, сопругата доаѓа кај нас, па му вели на сопругот: ’И ти имаш слични симптоми, треба да дојдеш‘“, изјавил психијатарот на ИРЦ, Олексиј Пранов.

Некои жители се обидуваат да останат прибрани, велејќи дека на другите им е уште полошо — на војниците во рововите или на луѓето под руска окупација. „Звучи страшно, но ние веќе се навикнавме на ова“, нагласил еден жител.

Хончар заклучила: „Мило ми е што луѓето се приспособуваат, сите моравме да се приспособиме, но ова не е здрава ментална состојба за никого од нас. Дроновите не се нормални, сирените за воздушна опасност не се нормални. Ништо од ова не е нормално. Вистинското соочување со тагата сè уште не ни започнало“.

Фото: Тајмс