Како изгледал Иран до 1979 година? Фотографиите прикажуваат земја која многумина не ја паметат

Точка

03/03/2026

21:35

2.502

Големина на фонт

а а а

Иран од 1941 до 1979 година бил под власт на кралот Мохамед Реза Пахлави, познат како шах. За време на речиси четири децении, неговото владеење донело длабока општествена и економска трансформација. Тој систематски спроведувал секуларни реформи и поттикнувал приближување кон западните политички, општествени и економски модели.

Индустријата и образованието се развивале брзо, но политичкиот систем истовремено станувал сè потесен. Ограничувањето на политичките слободи и укинувањето на повеќепартискиот систем постепено создавале големо незадоволство, кое на крајот кулминирало со Исламската револуција и воспоставувањето на Исламската Република.


Геополитичка важност и ослонување на Западот

Иран во периодот на Студената војна имал исклучително стратешко значење. Големите залихи на нафта, положбата помеѓу Блискиот Исток и Јужна Азија и долгата граница со Советскиот Сојуз го направиле клучен партнер на западните сили. Големата Британија и Соединетите Американски Држави му давале силна политичка и економска поддршка на шахот, гледајќи во него потпора на нестабилната регионална сцена. За возврат, власта брзо ја модернизирала индустријата и општеството по западен пример.


Политички тензии и превратот во 1953 година

И покрај надворешната поддршка, внатрешната политика била оптоварена со длабоки поделби. Про-Западната ориентација предизвикувала отпор од комунистички групи и верски лидери.

Во 1953 година дошло до драматична промена. По неуспешниот обид за соборување на премиерот Мохамед Мосадег, шахот кратко го напуштил Иран. Следе втор обид за државен удар – овој пат успешен – со што Мосадег бил отстранет од власт. Неговата намера да ја национализира нафтената индустрија силно ги налутила Британците. По превратот, шахот се вратил во Иран и дополнително ја зацврстил својата власт.


Реформи и промени во општеството

По враќањето, започнал амбициозна програма за модернизација со цел Иран да го претвори во современа држава оформена според западни модели. Централната власт значително се зајакнала, често со потиснување на традиционалните племенски структури и локалната автономија. Посебно внимание се посветувало на образованието и положбата на жените – се поттикнувало образование на девојчињата, а на жените им биле проширени граѓанските права.


Истовремено се настојувало да се ограничи политичката и општествената моќ на верските институции. Меѓу најконтроверзните мерки била забраната за носење превез во јавност, што предизвикало силен отпор кај верски ориентираниот дел на населението. Со реформите се стремело кон развој на урбан, модерен начин на живот, особено во големите градови, но дел од општеството ги доживувало како напад врз традицијата и религискиот идентитет. Во градовите станувало вообичаено мешањето на мажи и жени во јавниот простор, а западниот стил на облекување и однесување сè повеќе превладувал.

Кралското семејство како симбол на новата ера

Дворот имал важна улога во претставувањето на модернизираниот имиџ на државата. Шахот во 1951 година се оженил со Сораја, која носела венчаница од модната куќа Кристијан Диор. Бидејќи парот не добил наследник, се развеле во 1958 година. Во тоа време Иран станала дестинација на бројни светски угледници, а кралското семејство одржувало блиски контакти со меѓународната политичка и општествена елита, меѓу другите и со Винстон Черчил.


Шахот во 1959 година повторно се оженил, овојпат со Фарах Дибом, со која добил четири деца. Но политичките преврати кон крајот на седумдесеттите години го оневозможиле продолжувањето на династиската линија на престолот.

Централизација на моќта и падот на монархијата

Како што се приближувал крајот на неговото владеење, шахот се обидувал да го зајакне националниот идентитет, потпирајќи се на славното наследство на персиските царства. За време на крунисувањето во 1967 година во Техеран ја презел древната титула Шаханшах, што значи Крал на кралевите. Организирани беа раскошни прослави кои ја истакнуваа историската величина на Персија.




Растот на цените на нафтата и стабилноста во регионот го поттикнале развојот на урбаната средна класа, но политичкиот простор станувал сè потесен. До 1975 година бил укинат повеќепартискиот систем, а дозволено било дејствување само на една партија – Растахизу. Со тоа, целата политичка моќ се концентрирала во рацете на владетелот.

Незадоволството поради корупцијата, репресијата, прекршувањата на човековите права и расипничкото владеење на режимот со години растело. На 16 јануари 1979 година, шахот го напуштил Иран, соочен со масовни протести и општ народен бунт. Движењето, кое започна локако широк отпор кон секуларниот авторитарен режим, постепено го презел ајатолах Хомеини, со што монархијата била укината, а Иран влегол во ново политичко поглавје.