По славењето на изборната победа, за Студентската листа во Србија почнува потешката работа: да покаже дека може да управува со државата и да ги промени правилата против кои протестираше. Победата над Александар Вучиќ отвора простор за реформи, но сама по себе не ги решава ниту институционалните проблеми ниту надворешнополитичките спорови.

Reuters во анализата објавена на 26 октомври издвојува пет големи предизвици: Косово, односите со ЕУ, врските со Русија и енергетиката, корупцијата и економијата. За нив нема едно решение, а одлуките во една област лесно можат да ги усложнат другите.

1. Косово: Стар спор пред нова власт

Како што објаснува Европскиот институт за безбедносни студии, студентското движење во меморандумот од мај го третира Косово како составен дел од Србија и бара решение во рамките на српскиот устав. Во неговата анализа се оценува дека брз пресврт околу статусот на Косово е малку веројатен.

Тоа значи дека промената во Белград не го затвора спорот со Приштина. Новата влада ќе треба да објасни како своите позиции ќе ги претвори во практична политика: од разговорите со меѓународните посредници до секојдневниот живот на луѓето на терен. Изборниот резултат дава мандат за управување, но не претставува договор со другата страна.

2. Европската Унија: Отворена врата, но и услови

Euronews пишува дека во Брисел постои надеж за обновување на односите со Србија. Во исто време, дипломатите внимателно ги следат ставовите на победниците за надворешната политика. Движењето обединува луѓе со различни гледишта, а заедничкото противење на Вучиќ не значи согласност за секоја следна одлука.

Политикологот Бојан Враниќ за Euronews објаснува дека студентската опција прво сака да го подобри функционирањето на државата, а потоа да настапи како кредибилен партнер во преговорите. Оттука, европскиот пат ќе се мери со конкретни реформи: независно судство, слободни медиуми и јавни институции што работат според закон.

За граѓаните, разликата ќе биде видлива ако тие правила важат и кога одлуката не ѝ одговара на новата власт. Токму тука политичката порака станува проверлива во практика.

Марта Кос и Александар Вучиќ на средба на 29 април 2025 година. Архивска фотографија. Фото: Oliver Bunic / © European Union, 2026 / CC BY 4.0.

3. Русија и енергијата: Политиката се судира со сметките

Според Reuters, идната влада наследува зависност од рускиот гас и неизвесност околу нафтената компанија НИС, погодена од американски санкции. Студентската листа најавува дека нема да воведува санкции кон Москва.

Euronews потсетува дека односите со Русија имаат и дипломатска димензија поради Косово. Затоа енергетската сигурност ќе биде еден од првите практични тестови: стабилното снабдување бара договори, рокови и финансии, а политичките декларации не можат да ги заменат.

Аналитички гледано, предизвикот е како да се зачува снабдувањето без секоја енергетска одлука да ја ограничува слободата на надворешната политика. Таква промена би барала време, алтернативни извори и инвестиции.

4. Корупцијата: Најголемото ветување ќе биде и најстрогиот тест

Во сопствената програма, Студентската листа предлага посебна обвинителска полиција, проверка на потеклото на имотот на функционерите и отворање на договорите за јавни набавки. Најавува и вработување според стручност наместо партиска припадност.

Европскиот институт за безбедносни студии предупредува на можен отпор од вкоренетите политички мрежи во институциите. Оттука, независноста на истрагите ќе биде поважна од бројот на прес-конференции: обвиненијата мора да се докажуваат во законска постапка, а новите механизми да можат да ги контролираат и новите функционери.

Протестна прошетка во Белград на 1 јануари 2025 година. Архивска фотографија. Фото: Lotom / Wikimedia Commons, CC0.

5. Економијата: Очекувањата се големи, парите не се неограничени

Програмата предвидува бесплатни учебници, подостапно домување за млади семејства и одредени професии, поддршка за домашните претприемачи и подобра здравствена заштита во селата. Меѓу предлозите е и скратување на максималниот период за работа на определено време од 24 на 12 месеци.

Тоа засега се програмски ветувања, а не усвоени мерки. За нив се потребни закони, буџетски пресметки и институции што можат да ги спроведат. Враќањето незаконски стекнат имот може да донесе приходи, но постапките траат и нивниот исход не може однапред да се смета за сигурен извор на пари.

Првиот буџет ќе покаже кои ветувања имаат предност, колку чинат и од каде ќе се финансираат. За домаќинствата, успехот на промената ќе зависи и од работните места, цените и достапноста на јавните услуги.

Народното собрание на Србија во Белград, февруари 2018 година. Фото: Suicasmo / Wikimedia Commons / CC BY-SA 4.0.

Од протест до одговорност за државата

Заедничкиот заклучок од овие предизвици е дека победата отвора можност, но не гарантира резултат. Движење што се обединило околу барањето за одговорност сега ќе мора да постави правила според кои и самото ќе биде оценувано. Најважната промена ќе биде дали институциите ќе можат да работат независно од тоа кој е на власт.