Без страв, нашите предци не би ги преживеале нападите од предатори, бурите ниту непријателското опкружување. Во својата суштина, стравот е заштитен механизам со кој управуваат длабоките невронски кола, особено оние во амигдалата, задолжени за препознавање закани и активирање на реакцијата „бори се или бегај“, пишува „Science News Today“.

Фобијата не е само блага одбивност или непријатност. Во клиничката психологија се дефинира како вид анксиозно нарушување кое се карактеризира со интензивен страв, поради кој лицето избегнува одредени ситуации и трпи значително психолошко страдање. Телото реагира како да му е загрозен опстанокот, дури и кога разумот го кажува спротивното.

Повеќето луѓе се запознаени со вообичаените фобии, како што се стравот од височина или стравот од пајаци. Сепак, човечкиот ум може да го поврзе чувството на страв со речиси сè. Некои фобии се толку необични што звучат измислено, но за луѓето кои живеат со нив претставуваат многу реално искуство.

Номофобија – страв од останување без мобилен телефон

Во дигиталната ера се појави нов вид анксиозност. Номофобијата, кратенка од англискиот израз „no mobile phone phobia“, опишува интензивен страв или непријатност што лицето ја чувствува кога не може да пристапи до својот телефон.

Иако сè уште не се смета за официјална психијатриска дијагноза, номофобијата сè повеќе се проучува како феномен сличен на бихевиорална зависност. Паметните телефони станаа продолжение на нашиот општествен, професионален и емоционален живот. Губењето на пристапот до телефонот се доживува како губење на поврзаноста, сигурноста или дури и на дел од идентитетот.

Истражувањата укажуваат дека овој страв е поврзан со системите за социјална приврзаност во мозокот. Известувањата го поттикнуваат ослободувањето на допамин, со што дополнително се стимулира користењето на телефонот. Кога уредот не е достапен, некои луѓе доживуваат симптоми на анксиозност слични на апстиненцијална криза. Тие можат непрестајно да ги проверуваат џебовите, да чувствуваат немир или да паничат поради испразнета батерија.

Аблутофобија – страв од капење или миење

Аблутофобијата е постојан страв од капење, миење или одржување на хигиената. Додека повремената одбивност кон капењето е честа кај децата, аблутофобијата може да стане сериозно и исцрпувачко нарушување.

Корените на овој страв можат да бидат во трауматични искуства поврзани со вода, строго казнување за време на усвојувањето на хигиенските навики или зголемена чувствителност на сетилни дразби. Кај некои луѓе, самото чувство на вода врз кожата предизвикува силна анксиозност.

Погонофобија – страв од брада

Погонофобијата е страв од брада. Иако може да звучи смешно, анксиозноста што ја предизвикува е многу реална. Лицата со оваа фобија можат да чувствуваат интензивна непријатност во близина на луѓе кои имаат брада или други влакна на лицето.

Стравот може да произлезе од негативни асоцијации. Во одредени случаи, културните стереотипи или искуствата од детството влијаат врз начинот на кој лицето ја доживува брадата. Мозокот создава врска меѓу брадата и замислена или симболична опасност.

Од психолошка гледна точка, луѓето се многу чувствителни на цртите на лицето. Дури и мали промени во изгледот можат да го променат емоционалното доживување на другата личност. Кога оваа чувствителност ќе се спои со склоност кон анксиозност, одреден визуелен знак, како брадата, може да предизвика несразмерно силна реакција на страв.

Ксантофобија – страв од жолта боја

Ксантофобијата е страв од жолтата боја. Кај лицата кои страдаат од оваа фобија, жолтите предмети, облеката или опкружувањето можат да предизвикаат анксиозност или дури и напад на паника.

Перцепцијата на боите е длабоко поврзана со емоционалната обработка. Од еволутивна гледна точка, светлите бои често претставуваат предупредување, како кај отровните животни или знаците за опасност. Кај некои луѓе оваа поврзаност може да стане претерана или да биде поврзана со лични искуства.

Стравот не произлегува од верувањето дека бојата може физички да наштети, туку од тоа што мозокот погрешно ја толкува како сигнал за опасност. Терапијата може да помогне оваа реакција постепено да се промени преку контролирано изложување на жолтата боја.

Глобофобија – страв од балони

За повеќето луѓе, балоните претставуваат прослава. За лицето со глобофобија, тие се извор на напнатост и страв.

Овој страв најчесто е поврзан со исчекувањето на моментот кога балонот ќе пукне. Ненадејниот силен звук може да предизвика вроден рефлекс на триење. Доколку лицето претходно имало непријатно искуство со балони, тоа сеќавање може да остане поврзано со чувството на страв.

Непредвидливоста на моментот кога балонот ќе пукне создава постојана напнатост. Телото останува во состојба на подготвеност, како да очекува опасност. Глобофобијата покажува дека стравот може да се поврзе не само со предмети, туку и со очекувани сензации.

Сепак, овој механизам понекогаш откажува. Кога стравот ќе стане преплавувачки, постојан и ирационален и ќе се насочи кон безопасни предмети или ситуации наместо кон реални опасности, тој прераснува во фобија.

Турофобија – страв од сирење

Турофобијата, односно стравот од сирење, е една од најнеобичните фобии. Некои луѓе чувствуваат одвратност кон текстурата или мирисот на одредени сирења, што може да прерасне во интензивна анксиозност.

Од еволутивна перспектива, одвратноста нè штити од внесување расипана или штетна храна. Доколку лицето имало непријатно искуство со сирење, како труење со храна, мозокот може претерано да ја генерализира таа реакција.

Она што започнува како обична одбивност може да прерасне во фобија кога избегнувањето ќе стане екстремно, а анксиозноста несразмерна со реалната опасност.

Сомнифобија – страв од спиење

Сомнифобијата е страв од заспивање или спиење. Оваа состојба може да биде особено вознемирувачка бидејќи сонот е биолошка потреба.

Стравот може да настане поради кошмари, епизоди на парализа при спиење или траума доживеана во текот на ноќта. Некои луѓе се плашат од губење контрола или од ранливоста додека спијат.

Парадоксално, анксиозноста поврзана со спиењето често дополнително ја влошува несоницата, создавајќи маѓепсан круг на исцрпеност и сè поголем страв. Лекувањето обично подразбира справување со основната анксиозност и создавање безбедни асоцијации со спиењето.

Арахибутирофобија – страв дека путерот од кикиритки ќе се залепи за непцето

Арахибутирофобијата го опишува стравот дека путерот од кикиритки ќе се залепи за непцето. Иако звучи необично, во основата на овој страв најчесто се наоѓа анксиозност поради можноста од задушување.

Задушувањето претставува реална закана за опстанокот. Кај луѓето кои се особено чувствителни на чувството на голтање, лепливата храна може да предизвика паника. Стравот може да се прошири и на други намирници, што доведува до многу рестриктивен начин на исхрана.

Еизоптрофобија – страв од огледала

Еизоптрофобијата е страв од огледала или од сопствениот одраз. Овој страв може да биде поврзан со загриженост поради изгледот, суеверие или трауматични искуства.

Огледалата нè принудуваат да се соочиме со сопствениот лик. Кај лицата со анксиозност или нарушувања на идентитетот, одразот може да делува вознемирувачки или дури застрашувачки. Во ретки случаи, улога можат да имаат и стравовите од натприродни појави.

Емоционалната реакција често ја надминува обичната непријатност и може да доведе до целосно избегнување на огледалата и другите рефлектирачки површини.

Фобофобија – страв од самиот страв

Можеби најсложена од сите е фобофобијата – стравот од развивање фобија или од самото чувство на интензивен страв.

Оваа состојба често се јавува кај луѓе кои доживеале напади на паника. Сеќавањето на силната анксиозност станува активирач само по себе. Лицето почнува да се плаши од физичките симптоми на стравот: забрзано чукање на срцето, вртоглавица или чувство на губење контрола.

На тој начин стравот се насочува навнатре, а телото почнува да реагира на сопствените реакции. Животниот простор на лицето станува сè потесен, а избегнувањето сè поизразено.

Научно објаснување на необичните стравови

Фобиите, колку и да се необични, ги делат истите биолошки механизми. Амигдалата има клучна улога во препознавањето на заканите и активирањето на реакцијата на страв. Кога некоја дразба ќе се поврзе со опасност – без разлика дали преку траума, учење или имагинација – мозокот дополнително ја зацврстува таа врска.

Невротрансмитерите како адреналинот и кортизолот го подготвуваат телото за дејствување. Срцето чука побрзо, мускулите се затегнуваат, а умот се фокусира на одговорот на стимулот – бегство или одбрана.

И генетиката влијае врз чувствителноста. Некои луѓе имаат поизразени и пореактивни мозочни кола задолжени за стравот, додека животните искуства одредуваат како тие системи ќе го толкуваат светот околу себе.

Важно е да се нагласи дека фобиите се излечиви. Когнитивно-бихевиоралната терапија, особено терапијата со изложување, има силна научна потврда за својата ефикасност. Со постепено соочување со изворот на стравот во безбедни услови, мозокот учи дека заканата не е реална. Со текот на времето реакцијата на страв слабее.

Храброста што се крие зад стравот

Необичните фобии на прв поглед можат да изгледаат забавно, но зад секоја од нив се крие човечка приказна. Приказна за мозок кој премногу се труди да го заштити својот сопственик, за сеќавања што одбиваат да избледат, како и за избегнување и копнеж по нормален живот, мир и слобода.

Стравот не е непријател, туку древен сојузник кој понекогаш скршнал од вистинскиот пат. Со разбирање, трпение и соодветно лекување, дури и најнеобичните стравови можат да се ублажат.