За да добиеме одговор, мора да разбереме дека „рак“ всушност не е една болест. Станува збор за повеќе од 200 различни заболувања со заеднички именител – неконтролирано делење на клетките. Затоа експертите нагласуваат дека искоренувањето на оваа системска болест нема да изгледа како пронаоѓање на еден магичен лек, туку како стратегија во три чекори: рана детекција, персонализирано лекување и превентивна имунизација.

Да се спречи болеста пред да се појави

Најголемиот сојузник во борбата против ракот отсекогаш било времето. Кога симптомите физички ќе се манифестираат, болеста најчесто веќе е во напредна фаза. Меѓутоа, најновите истражувања покажуваат дека иднината е во таканаречените „течни биопсии“, едноставни крвни тестови кои детектираат ДНК фрагменти од туморот (ctDNA) години пред тој да биде забележан на магнетна резонанца или рендгенска снимка.

Студијата на британскиот проект „Grail“, која опфатила повеќе од 140.000 доброволци, покажала дека мултиканцерогените тестови за рана детекција можат да откријат повеќе од 50 видови карциноми преку само еден примерок од крв.

„Она на што сме сведоци е транзиција од реактивна кон проактивна медицина. Ако успееме да го откриеме ракот во првата фаза, кога е локализиран, стапката на излекување се искачува на повеќе од 90 проценти кај повеќето тумори. Вештачката интелигенција денес анализира мамографски и CT снимки со прецизност што ги надминува и искусните радиолози, препознавајќи аномалии невидливи за човечкото око“, изјавил д-р Кристофер Вајлд, поранешен директор на Меѓународната агенција за истражување на ракот.

Борба со вакцини

Традиционалните методи како хемотерапијата и зрачењето со децении беа „тешка артилерија“ која, уништувајќи ги малигните клетки, неселективно ги оштетуваше и здравите ткива. Денешната онкологија сè повеќе се насочува кон имунотерапијата, односно кон учење на сопствениот одбранбен систем на организмот да го препознае и уништи непријателот.

Најголемиот пробив е направен во областа на CAR-T клеточната терапија. Овој процес подразбира земање Т-клетки од крвта на пациентот, нивно генетско репрограмирање во лабораторија за да добијат „радар“ за специфичен тумор и нивно повторно враќање во организмот.

Угледниот американски онколог и професор на Универзитетот во Пенсилванија, д-р Карл Џун, пионер на оваа метода, во своето обраќање до научната јавност ја истакнал моќта на овој пристап:

„Пред десет години, CAR-T терапијата беше научна фантастика. Денес имаме пациенти кои пред повеќе од една деценија биле во терминална фаза на леукемија, а денес во нивните тела нема ни трага од болеста. Тие клетки останаа живи во нив како жив лек. Ние не го лекуваме ракот; ние го оспособуваме телото само да се излекува.“

Паралелно со ова, технологијата зад mRNA вакцините, која доживеа глобална експанзија за време на пандемијата, денес се користи за развој на персонализирани терапевтски вакцини против рак.

Фармацевтските компании веќе спроведуваат напредни клинички студии за вакцини против меланом и рак на белите дробови. Овие вакцини се изработуваат индивидуално за секој пациент. Се анализира ДНК на неговиот тумор, а потоа се создава mRNA код кој му служи на телото како „потерница“ за точно одредени малигни антигени.

Дали ракот целосно ќе исчезне?

Ако под зборот „искоренување“ подразбираме дека ракот никогаш повеќе нема да се појави во човечкото тело, одговорот на науката, за жал, е – не.

Ракот е нуспроизвод на стареењето и на самата биологија. Секојпат кога една клетка се дели, постои статистичка веројатност да дојде до мутација во ДНК. Бидејќи животниот век на луѓето постојано расте, расте и можноста за појава на вакви грешки.

Сепак, целта на науката не е да ја спречи секоја мутација, туку да го претвори ракот во нешто сосема поинакво.

Професорката Сара Гилберт од Универзитетот во Оксфорд ја објаснува оваа филозофска и медицинска пресвртница:

„Не верувам дека некогаш целосно ќе ја спречиме појавата на ракот, затоа што тој е дел од еволутивната биологија на нашите клетки. Но, длабоко верувам дека ќе престане да се доживува како смртна пресуда. Ракот во иднината ќе биде хронична болест, слично како дијабетесот или хипертензијата. Ќе го откриваме навреме, ќе го држиме под контрола со паметни лекови, а пациентите ќе умираат со рак во длабока старост, а не од него.“

Етички и економски предизвик за човештвото

Иако научната победа е сè поблиску, пред човештвото стои можеби уште потежок испит – економската достапност на овие револуционерни третмани.

Современите имунотерапии и методите на генетски инженеринг денес чинат стотици илјади евра по пациент, што ги прави привилегија на богатите општества и поединци.

Битката во лабораториите е на пат да биде добиена, а следниот голем предизвик, според експертите, е како лекувањето преку здравствениот систем да стигне до секој човек на планетата, без разлика на неговиот социјален статус.