Тој 11 септември минатата година актерката Анила Биша со семејството гледала телевизија. Токму премиерот Еди Рама го претставувал својот нов кабинет, во кој имало и министерка што не е од крв и месо, туку аватар.

„Дијела“, наречена „првата виртуелна министерка во светот“, ја шокирала Биша повеќе од останатите Албанци – бидејќи ги имала нејзиното лице и глас.

„Прво се смеев со семејството“, вели Биша за „DW“. „Сè уште не ги разбрав последиците.“

Спектакуларното претставување на „министерка“ Дијела отвори низа дилеми околу употребата на аватари, а разврската сега ќе се бара и на суд.

Прифатила нешто друго

Пред позицијата во кабинетот, Дијела била нешто многу поедноставно – обичен мал програм, таканаречен „дигитален асистент“ какви што има на многу веб-страници. Таа им помагала на граѓаните во системот „e-Albania“ (сличен на „e-Uprava“ во Србија).

Анила Биша, актерка со речиси четири децении искуство на екран, во декември 2024 година потпишала договор што дозволувал нејзиниот лик и глас да се користат една година на порталот „e-Albania“.

Биша сега вели дека немала поим дека Дијела ќе стане „министерка“ и дека на тоа никогаш не се согласила.

Употребата на ликот и гласот била ограничена само на порталот „e-Albania“, вели адвокатот на актерката Аранит Роши. „Тоа значи дека не смееле да се користат за ниту еден друг производ.“

Во албанската Влада сметаат дека тужбата нема основа и велат – нека судот одлучи кој е во право.

Дијела засега останува

„Суштината на овој случај е повреда на лични податоци“, вели Елтон Пепо, вонреден професор на Правниот факултет во Тирана.

Албанското законодавство, додава тој, во оваа област е усогласено со стандардите на ЕУ. Ликот и гласот на некоја личност спаѓаат во лични податоци. „Секоја употреба надвор од договореното времетраење или намена претставува прекршување на правата“, додава Пепо.

Во понеделник (23 февруари) Управниот суд во Тирана го одби барањето на актерката привремено да се забрани користењето на нејзиниот лик и глас до конечната одлука. Биша потоа изјави дека, ако треба, ќе оди и до судот во Стразбур.

Кражба на идентитет?

Во главниот процес таа тужи повеќе актери, меѓу нив премиерот Рама и приватната компанија што учествувала во создавањето на аватарот, барајќи милион евра отштета.

Веќе со месеци луѓето ја ословуваат како „министерка Дијела“, вели Биша. Дигиталната фигура ја засенува вистинската личност и тоа, како што вели, влијае врз нејзиниот живот.

„Никој нема право да земе нечиј идентитет и да го користи надвор од договореното“, вели Марк Марку, декан на Факултетот за историја и филологија во Тирана. „Со правото на лик не ја продавате и својата личност.“

Еден од аргументите е дека улогата на „дигитален асистент“ на веб-страница е значително поразлична од улогата на „министерка“ што зборува во име на државата. Дијела така се појавувала и на разни настани низ светот.

Биша вели дека понекогаш се плаши што ќе каже Дијела, по сценарија напишани од други.

Четбот и човечките слабости

Овој февруари Дијела на самит во Дубаи доби „Global Future Fit Seal“, награда за иновација. Технички, сепак, таа е обичен четбот што работи според однапред дефинирани параметри.

ИТ-експертот Бесмир Семанај вели дека нема докази оти системот еволуирал кон вистинска вештачка интелигенција или дека автономно донесува одлуки. „Сè уште не знаеме дали Дијела е тренирана како независен систем“, вели тој за „DW“.

Премиерот Рама на виртуелната министерка ѝ делегирал важни задачи, или барем така се пофалил. Јавните набавки ќе бидат стопроцентно заштитени од корупција, изјавил тој, а трошењето јавни средства целосно транспарентно.

Но, во пракса Дијела е само дел од електронската управа со која управува Националната агенција за информатичко општество.

Во декември Специјалниот суд за корупција и организиран криминал одреди куќен притвор за некои од водечките луѓе во Агенцијата додека трае истрага за наводна корупција и злоупотреба на службена положба.

И тоа токму таму каде што најмногу го боли Еди Рама – наводно, некои јавни набавки биле нерегуларни.

Технички тоа нема директна врска со тужбата на актерката Анила Биша, но Марк Марку вели дека сè е дел од истата перцепција.

Системот, додава тој, требало да го сузбие она што го нарекува „homo corruptus“ – односно човечкиот фактор склон кон пари. Ако институциите што го водат тој систем се корумпирани, тогаш се поткопува и целиот концепт на „виртуелната министерка“ Дијела.